کتاب معمای شکسپیر

کتاب «معمای شکسپیر» متن مکتوب یک سخنرانی از خورخه لوئیس بورخس، نویسنده‌ی نامدار آرژانتینی و یکی از بزرگ‌ترین چهره‌های ادبیات قرن بیستم است. این سخنرانی در پاییز ۱۹۶۴ در بوینس آیرس ایراد شد و بعدها به صورت کتابی مستقل منتشر گردید. شهرت این سخنرانی تنها به دلیل محتوایش نیست، بلکه رویدادی که بعدها به یکی از مشهورترین حکایات ادبی بدل شد نیز بر آن سایه افکنده است. بورخس که هنگام این سخنرانی نابینا شده بود با دو همراه قدم به جایگاه گذاشت و با تشویق ایستاده‌ی ممتد حضار روبه‌رو شد. اما میکروفن بسیار بالا قرار داشت و صدای آهسته و لرزان بورخس به گوش حضار نمی‌رسید و تنها واژه‌ای که از میان هیاهوی سکوت سالن گاه به گاه قابل تشخیص بود، تکرار نام «شکسپیر، شکسپیر، شکسپیر» بود. با این همه، حضار یک ساعت تمام در سکوتی آمیخته به احترام به او گوش سپردند. این حکایت، خود به تمثیلی از «معمای شکسپیر» بدل شده است. بورخس در این جستار به سراغ «مسئله‌ی شکسپیر» می‌رود؛ این پرسش که آیا واقعا ویلیام شکسپیر، زاده استراتفورد، نویسنده‌ی حقیقی نمایشنامه‌هایی است که به نام او ثبت شده است؟ این مناقشه از اواسط قرن نوزدهم آغاز شد و در آن نام‌هایی چون فرانسیس بیکن، کریستوفر مارلو و ادوارد د ور (ارل آکسفورد) به عنوان نویسندگان اصلی آثار شکسپیر مطرح شده‌اند. بورخس قاطعانه از این دیدگاه دفاع می‌کند که آثار شکسپیر از شخص اوست و نیازی به جست‌وجوی نویسنده‌ای دیگر در پس این نام نیست. به بیان وی، شکاکان و تردیدگرایان، با دیده‌ی تحقیر به مردی ساده و عامی می‌نگرند و نمی‌توانند باور کنند که فردی با پیشینه‌ای عمومی و تحصیلات غیرآکادمیک قادر به خلق چنین شاهکارهایی باشد. به عقیده‌ی بورخس، عظمت شکسپیر نه در بی‌نقشی و غیاب او در نوشته‌هایش، که در توانایی او برای گریز از خود و حلول در تمامی شخصیت‌هایش نهفته است. شکسپیر می‌توانست همه کس باشد، زیرا آموخته بود که هیچ‌کس باشد. این ایده با قدرت بیشتری در داستان تمثیلی «همه چیز و هیچ» به اوج می‌رسد، جایی که بورخس می‌نویسد: «هیچ‌کس در او نبود» و شکسپیر که در لحظه‌ی مرگ به خدا می‌گوید: «من که این همه آدم بوده‌ام، می‌خواهم کسی باشم». خدا پاسخ می‌دهد: «من هم کسی نیستم».