کتاب دستار و گل سرخ

کتاب «دستار و گل سرخ: بداهه‌نگاری‌های سفیر پیشین فرانسه در تهران» نوشته فرانسوا نیکولو، بیشتر از آن‌که یک خاطره‌نگاری سیاسی معمولی باشد، ثبت مواجهه‌ی یک دیپلمات اروپایی با ایرانی است که مدام از دست تعریف‌های ساده فرار می‌کند. نیکولو بین سال‌های ۲۰۰۱ تا ۲۰۰۵ سفیر فرانسه در تهران بود؛ دوره‌ای که هم‌زمان با سال‌های پایانی دولت اصلاحات، اوج گرفتن پرونده‌ی هسته‌ای ایران و پیچیده‌تر شدن رابطه‌ی ایران و غرب بود. با این حال چیزی که کتاب را متفاوت می‌کند این است که نویسنده فقط به اتاق‌های مذاکره، گزارش‌های دیپلماتیک و تحلیل‌های رسمی خیره نمی‌ماند. او تهران را از پنجره‌ی ماشین سفارت، از مهمانی‌های خصوصی، از گفت‌وگوهای کوتاه با راننده‌ها، دانشجوها و حتی از سکوت خیابان‌های شبانه می‌بیند. همین جابه‌جایی مداوم میان سیاست کلان و جزئیات روزمره باعث شده «دستار و گل سرخ» به سندی درباره‌ی زیست ایرانی تبدیل شود. حتی عنوان کتاب هم دقیقا روی همین دوگانگی بنا شده است؛ «دستار» اشاره به ساختار مذهبی و قدرت رسمی دارد و «گل سرخ» یادآور جامعه‌ای است که زیر لایه‌های سیاست، هنوز پر از میل به زندگی، زیبایی، معاشرت و تغییر است. نیکولو بارها نشان می‌دهد که ایران واقعی را نمی‌توان فقط با تیترهای خبری شناخت؛ کشوری است که هم‌زمان می‌تواند بسته و سرزنده، ایدئولوژیک و عاطفی، خسته و امیدوار باشد.
فضای کتاب حالت بداهه‌گونه دارد و همین ویژگی متن را از خشک بودن نجات داده است. نیکولو فصل‌ها را مثل گزارش محرمانه‌ی وزارت خارجه نمی‌نویسد؛ بیشتر شبیه کسی است که هر روز تکه‌ای از تجربه‌ی زیسته اش را ثبت کرده باشد. گاهی ناگهان وسط تحلیل پرونده‌ی هسته‌ای، درباره‌ی ترافیک تهران حرف می‌زند یا از نوع رفتار جوان‌ها در مهمانی‌ها می‌نویسد. این پرش‌ها اتفاقی نیستند؛ چون یکی از ایده‌های پنهان کتاب این است که سیاست در ایران فقط داخل نهاد قدرت جریان ندارد، بلکه وارد زبان، پوشش، شوخی‌ها، روابط خانوادگی و حتی شکل رانندگی مردم شده است. او چند بار به این تناقض اشاره می‌کند که جامعه‌ی ایران از بیرون بسیار کنترل‌شده به نظر می‌رسد اما در لایه‌های زیرین، انرژی عظیمی برای تغییر و عبور از محدودیت‌ها وجود دارد. تصویری که از زنان و جوانان ایرانی ارائه می‌دهد هم در همین چارچوب قابل فهم است. برخلاف بسیاری از روایت‌های غربی که ایران را صرفا جامعه‌ای سرکوب‌شده تصویر می‌کنند، نیکولو بیشتر روی پیچیدگی رفتار اجتماعی تمرکز دارد؛ این‌که چگونه مردم مدام میان سازگاری، مقاومت، سکوت و طنز حرکت می‌کنند. در بعضی بخش‌ها حتی احساس می‌شود او از انعطاف روانی جامعه‌ی ایران شگفت‌زده شده؛ جامعه‌ای که فشار سیاسی را تجربه می‌کند اما هم‌زمان میل به شادی و زندگی روزمره را کنار نمی‌گذارد.
یکی از مهم‌ترین لایه‌های کتاب، تحلیل ساختار قدرت در جمهوری اسلامی و ماجرای برنامه‌ی هسته‌ای ایران است. نیکولو در دوره‌ای در تهران حضور داشت که مذاکرات ایران با تروئیکای اروپایی تازه جدی شده بود و فضای بین‌المللی به‌سرعت به سمت بحران پیش می‌رفت. او توضیح می‌دهد که تصمیم‌گیری در ایران چقدر پیچیده، چندلایه و گاهی مبهم است. برخلاف تصور رایج در غرب که حکومت ایران را یک ساختار کاملا یک‌دست می‌بیند، نیکولا از رقابت جناح‌ها، اختلاف نهادها و چندصدایی درون حاکمیت حرف می‌زند. این بخش‌های کتاب ارزش تاریخی هم دارند، چون خواننده را به فضای اوایل دهه‌ی هشتاد شمسی می‌برند؛ زمانی که هنوز امکان توافق و تنش‌زدایی جدی‌تر به نظر می‌رسید. او حتی در تحلیل اقتصاد ایران هم سراغ مسئله‌ی نفت و دولت رانتی می‌رود و توضیح می‌دهد چگونه وابستگی به درآمد نفتی، رابطه‌ی دولت و جامعه را تغییر داده است. اما نکته‌ی مهم اینجاست که کتاب وارد شعارهای سیاسی نمی‌شود چرا که نیکولو بیشتر مشاهده‌گر است تا مفسر ایدئولوژیک. او نه ایران را رمانتیک می‌کند و نه کاملا تیره نشان می‌دهد. همین فاصله گرفتن از قضاوت‌های مطلق باعث شده کتابش بعد از گذشت سال‌ها هنوز قابل خواندن باشد.
او ایران را کشوری حل‌نشده و دائما در حال تغییر می‌بیند؛ جایی که مدرنیته، مذهب، خاطره ی انقلاب، میل به جهان بیرون و ترس از فروپاشی، هم‌زمان در کنار هم حضور دارند. به همین دلیل «دستار و گل سرخ» فقط یک سفرنامه ی دیپلماتیک یا خاطرات سفیر فرانسه در تهران نیست؛ بیشتر شبیه تماشای جامعه‌ای است که حتی برای کسی که چند سال در قلب آن زندگی کرده، همچنان پر از ابهام و لایه‌های پنهان باقی مانده است.