کتاب سیاست، بتوارگی و حقوق بشر

مواجهه با مفهوم حقوق بشر در جهان امروز، اغلب ما را میان دو سنگ آسیاب قرار می‌دهد؛ یا باید آن را به عنوان وحی منزل و دینی سکولار بپذیریم که قرار است بهشت را روی زمین بسازد، یا به کلی ردش کنیم و آن را ابزار دست استعمار نوین بدانیم. اما مایکل گرنت ایگناتیف در کتاب «سیاست، بتوارگی و حقوق بشر» که حاصل تأملات او در سخنرانی‌های تنر دانشگاه پرینستون است، مسیر سومی را پیش پای ما می‌گذارد که به شدت بوی واقع‌گرایی و تجربه‌ی دست‌اول از مناطق جنگی را می‌دهد. او به جای آنکه در برج عاج بنشیند و از کرامت ذاتی انسان سخن بگوید، حقوق بشر را از دل تاریخ خون‌بار و شرارت‌هایی که بشر در حق همنوع خود روا داشته، استخراج می‌کند. از نظر ایگناتیف حقوق بشر یک پروژه‌ی متافیزیکی نیست، بلکه یک «سپر دفاعی» است؛ ابزاری برای اینکه انسان‌ها بتوانند در برابر بی‌رحمی، ستم و تحقیر بایستند. او با زبانی صریح هشدار می‌دهد که اگر حقوق بشر را از یک ابزار سیاسی کارآمد به یک «بت» نقدناپذیر تبدیل کنیم، در واقع تیشه به ریشه‌ی آن زده‌ایم.
ایگناتیف با طرح مفهوم «کمینه‌گرایی» در حقوق بشر، جبهه‌ی جدیدی در برابر آرمان‌خواهان افراطی باز می‌کند. او معتقد است که ما نباید لیست بلندبالایی از آرزوهای خوب را به نام حقوق بشر به دنیا عرضه کنیم، چرا که این کار تنها به مقاومت فرهنگی و بن‌بست سیاسی منجر می‌شود. هدف اصلی حفاظت از «عاملیت فردی» است؛ یعنی ایجاد فضایی که در آن فرد بتواند بدون ترس از شکنجه، کشتار یا سرکوب شدید، درباره‌ی زندگی خودش تصمیم بگیرد. اینجاست که ردپای اندیشه‌های آیزایا برلین در متن ایگناتیف به وضوح دیده می‌شود؛ تأکید بر آزادی منفی و محافظت از انسان در برابر بدترین آسیب‌ها. او به جای آنکه حقوق بشر را یک نظام ارزشی جامع بداند که می‌خواهد به سبک زندگی مردم در نقاط مختلف جهان جهت بدهد، آن را به مثابه یک زبان مشترک برای اعتراض به درد و رنج عریان معرفی می‌کند. این رویکرد به معنای عقب‌نشینی از اصول نیست، بلکه یک استراتژی هوشمندانه برای جهانی‌شدن واقعی است. ایگناتیف به خوبی درک کرده است که حاکمیت دولت‌ها با تمام ایراداتش، هنوز هم بهترین تضمین برای جلوگیری از هرج‌ومرج و جنگ داخلی است، بنابراین مداخلات خارجی به نام حقوق بشر باید با احتیاط و در نظر گرفتن واقعیت‌های محلی انجام شود تا به جای بهبود شرایط، فاجعه‌ی بزرگ‌تری به بار نیاورد.
بخش جنجالی و عمیق‌تر کتاب، نقد صریح نویسنده به «بت‌واره‌گی» حقوق بشر است. او می‌گوید وقتی ما حقوق بشر را به جایگاه یک دین ارتقا می‌دهیم و آن را مثل «برگ برنده‌ی اخلاقی» در هر بحثی روی میز می‌کوبیم، عملا امکان گفتگو و تفاهم را از بین می‌بریم. این نوع نگاه حقوق بشر را به ابزاری برای امپریالیسم اخلاقی تبدیل می‌کند که در آن غرب خود را در جایگاه معلم و مابقی جهان را در جایگاه شاگرد خطاکار می‌بیند. ایگناتیف در کتاب «سیاست، بتوارگی و حقوق بشر» تشریح می‌کند که حقوق بشر نباید جایگزین تفکر سیاسی شود؛ سیاست یعنی هنر ممکن‌ها و کنار آمدن با تفاوت‌ها. اگر تصور کنیم که تمام پیچیدگی‌های فرهنگی و تاریخی جوامع را می‌توان با چند بند از معاهدات بین‌المللی حل‌وفصل کرد، در واقع گرفتار یک نوع ساده‌انگاری خطرناک شده‌ایم. او معتقد است جهان‌شمولی حقوق بشر نباید از بالا به پایین و با دستورالعمل‌های انتزاعی تحمیل شود، بلکه باید از پایین به بالا و بر اساس توافق بر سر «درد مشترک بشری» شکل بگیرد. همه‌ی انسان‌ها با هر دین و آیین، از گرسنگی و تحقیر بیزارند و همین نقطه عزیمت واقعی برای دفاع از حقوق بشر است.