کتاب معماری بومی افغانستان

افغانستان با پیشینه‌ای کهن و جغرافیایی سرشار از تنوع، تجلی‌گاه پیوند عمیق میان شیوه زیست انسان و بوم طبیعی است. سازه‌های این سرزمین، از چادرهای برافراشته در دشت‌ها تا خانه‌های خشتی پای کوه‌ها، بازتابی از انطباق و بقا هستند. کتاب «معماری بومی افغانستان» نوشته استنلی ایرا هالت و رفیع سمیع زی، تلاش می‌کند پایه‌ها، خاستگاه‌ها و اندیشه‌های گوناگون حاکم بر این معماری اصیل را با بیانی روان تحلیل کند و مخاطب را با اصالت فراموش‌شده این دیار پیوند دهد. این اثر در 9 بخش اصلی، سیر تحول مسکن را از چادرنشینی تا شهرنشینی واکاوی می‌کند. بخش نخست به بررسی غژدی یا سیاه چادر عشایر قبیله‌های پشتون، غلزایی و دورانی و سنت کوچ آن‌ها می‌پردازد. بخش دوم با عنوان پورت در ترکستان، به کالبدشکافی انواع پورت و مجموعه‌های مسکونی این منطقه اختصاص دارد. نویسندگان در بخش سوم، گروه قوال و فرآیند تکامل مسکن از چادر به کلبه را بررسی می‌کنند. بخش چهارم به منطقه نورستان، نحوه ساخت خانه‌ها در دامنه تپه‌ها و جزئیات معماری مسجد روستای کامو نگاهی دقیق می‌اندازد. در بخش پنجم، معماری در شاهراه سالنگ و جزئیات ساخت بناها در دامنه کوهستان تشریح می‌شود. بخش ششم به ساختار قلعه‌ها در دره لوگر، شیوکی و دره میدان اختصاص یافته و ملزوماتی مانند مهمان‌خانه و سیستم‌های گرمایشی سنتی را تحلیل می‌کند. سه بخش پایانی کتاب نیز به شهرهای بزرگ اختصاص دارد؛ بخش هفتم به تاریخ هرات قدیم، بازارها، منازل مسکونی اشرافی و طبقه متوسط می‌پردازد؛ بخش هشتم تاریخ و نحوه ساخت منازل در قندهار را واکاوی می‌کند و بخش نهم به بررسی واحدهای مسکونی، مجتمع‌ها و روش‌های گرمایش در کابل، پایتخت کشور، نگاهی جامع دارد. نویسندگان توانسته‌اند کالبد بناها را با فرهنگ، نیازهای اقلیمی و ساختار اجتماعی ساکنان پیوند بزنند. آن‌ها فقط به توصیف‌های متنی بسنده نکرده‌اند و با ارائه اسناد و جزییات ساختاری هر سازه، امکان درک دقیق هندسه فضایی و الگوهای گرمایشی و کالبدی را فراهم ساخته‌اند. این کتاب سندی ماندگار از حکمت و مهارتی است که در درون اشیای بی‌جان و دیوارهای گلی نهفته است و به مخاطب کمک می‌کند تا هویت فرهنگی یک ملت را از لابه لای فضاهای زندگی‌شان بازخوانی کند.