کتاب سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران

کتاب «سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران» نوشته جلال دهقانی فیروزآبادی،می باشد. در این کتاب، مفهوم سیاست خارجی به عنوان حیاتی‌ترین وجه حیات اجتماعی سیاسی کشورها و ضامن بقای آن‌ها، همواره در کانون توجه محافل علمی قرار داشته است. در همین راستا، ادبیات گسترده‌ای پیرامون تحلیل سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران طی 3دهه گذشته شکل گرفته است که عموما در 3دسته کلی جای می‌گیرند: آثار تحلیل‌گران خارجی با تأکید بر عامل ایدئولوژی، آثار توصیفی با رویکرد انقلابی و اسلامی، و در نهایت پژوهش‌های علمی و روشمند. نویسنده کتاب حاضر با اتخاذ رویکرد سوم و با هدف تدوین یک متن آموزشی جامع، تلاش می‌کند تا با بهره‌گیری از سنت علم‌انباشتی و در قالبی چندمتغیره، پیوندی ناگسستنی میان مباحث نظری و عرصه‌های عملی این حوزه برقرار سازد.
برای تحقق این هدف، کتاب در 2بخش کلی و 9فصل تنظیم شده است. بخش نخست که شامل 5فصل است، به واکاوی مبانی نظری، اصول کلی، اهداف و منابع سیاست خارجی ایران می‌پردازد. نویسنده در فصل اول، با بررسی نظریه‌های تحلیل سیاست خارجی نظیر الگوهای تصمیم‌گیری خردمندانه، دیوان‌سالاری و تکثرگرایی و نظریه‌های روابط بین‌الملل، چارچوب مفهومی مناسبی را برای تبیین ماهیت چندعاملی سیاست خارجی ایران ارائه می‌دهد. سپس در فصل دوم، متغیرهای مستقل تأثیرگذار شامل عوامل فردی، نقش‌ها، عناصر حکومتی، اجتماعی و بین‌الملل بررسی می‌شوند تا نشان دهند سیاست خارجی ایران در قالب «الگوی تداوم و تغییر»، در عین پویایی از یک ثبات ساختاری برخوردار است. در ادامه، فصل سوم به تشریح اهداف ملی و فراملی مبتنی بر مصالح اسلامی و منافع ملی اختصاص یافته و فصل چهارم، سیر تحول گفتمان‌های حاکم بر سیاست خارجی از ملی‌گرایی لیبرال تا 5خرده‌گفتمان اسلام‌گرایی در 6دوره زمانی را تحلیل می‌کند. پایان‌بخش این قسمت نیز توضیح صلاحیت‌ها و نهادهای رسمی تصمیم‌گیرنده در ساختار حاکمیتی ایران است.
بخش دوم کتاب با تمرکز بر عرصه عملی، تحولات سیاست خارجی جمهوری اسلامی را در 4فصل و بر بستر ادوار تاریخی در 30سال گذشته تحلیل می‌کند تا میزان تداوم و تغییر در استراتژی‌ها و تاکتیک‌ها را بسنجد. این بررسی‌ها به ترتیب شامل فصل ششم با تمرکز بر دوران دولت موقت همراه با واکاوی بحران گروگان‌گیری در سال 1358، فصل هفتم با محوریت دوران جنگ تحمیلی، فصل هشتم پیرامون دوران سازندگی (مقارن با دگرگونی‌های قانون اساسی و تغییرات محیط بین‌المللی) و در نهایت فصل نهم با بررسی دوران اصلاحات یعنی از سال 1376با پیدایش گفتمانی متمایز و وقوع بحران‌های افغانستان و عراق آغاز می‌شود. در نهایت «سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران» تصویری روشمند، همه‌جانبه و علمی از سیر تطور سیاست خارجی ایران به مخاطب دانشگاهی عرضه می‌کند.