کتاب فلسفه و روش علوم اجتماعی

کتاب «فلسفه و روش علوم اجتماعی» اثر حمید پارسانیا، نقدی بر بنیادهای نظری علوم انسانی مدرن و نسبت آن با فرهنگ و تفکر اسلامی ایرانی است. این اثر که مجموعه‌ای از ده گفتار و مقاله است، بر این اساس است که هر نظریه‌ی علمی در شبکه‌ای از معرفت‌های پیشینی شکل می‌گیرد و به مسائل و نیازهای فرهنگ میزبان خود پاسخ می‌دهد. بر این اساس، کتاب به جای پذیرش یا رد مطلق علوم انسانی رایج، به یک بازاندیشی انتقادی در عقبه‌های هستی‌شناختی و معرفت‌شناختی آن می‌پردازد و به موازات آن، ظرفیت‌های منطقی فرهنگ اسلامی را برای تدوین دانش‌های مورد نیاز جامعه‌ی امروز به بحث می‌گذارد.
سفر فکری نویسنده با بررسی و مداقه مفاهیم بنیادین آغاز می‌شود. نویسنده ابتدا به «تطورات معانی عقل» می‌پردازد و نشان می‌دهد چگونه تحولات تاریخی در فهم «عقل»، به شکل‌گیری معانی مدرن فلسفه و علوم اجتماعی منجر شده است. سپس این سیر تحول را با مفهوم «عقل در قرآن و روایات» و فرهنگ اسلامی مقایسه می‌کند تا نقاط اشتراک و افتراق را آشکار سازد. این رویکرد در ادامه برای مفهوم کلیدی «علم» نیز به کار گرفته می‌شود و تطور معنای آن در جهان مدرن، به ویژه در رویکرد پوزیتیویستی، در برابر مفهوم علم نزد حکیمان و فیلسوفان مسلمان قرار می‌گیرد.
پس از بنا نهادن این شالوده‌ی نظری، کتاب به مباحث اصلی خود وارد می‌شود: «چیستی علم دینی» و «چیستی علوم انسانی اسلامی». پارسانیا در این فصول به این پرسش می‌پردازد که یک علم چگونه و بر اساس چه معیارهایی می‌تواند به «دینی» یا «غیردینی» متصف شود و نقش متافیزیک در این هویت‌بخشی چیست. این بحث نظری، با فصلی در باب «روش‌شناسی علم دینی» تکمیل می‌شود که در آن، جایگاه وحی در کنار عقل برهانی و تجربی در فرایند تولید معرفت و شرایط تعامل یا تعارض میان این منابع معرفتی مورد واکاوی قرار می‌گیرد.
در فصول پایانی، کتاب دایره‌ی بحث را گسترده‌تر کرده و به دیگر ابزارهای معرفتی در سنت اسلامی، به ویژه «عقلانیت شهود»، می‌پردازد و بر اهمیت جمع میان قرآن، برهان و عرفان تأکید می‌کند.
این اثر در نهایت با تأمل در روایت «العلم سلطان» دانش، اقتدار است به جمع‌بندی می‌رسد و نشان می‌دهد چگونه علم می‌تواند به مسیر تقرب و ولایت انسان بر جهان تبدیل شود. «فلسفه و روش علوم اجتماعی» در مجموع، اثری است که با نگاهی تطبیقی، به دنبال گشودن افق‌های جدیدی برای تعامل سازنده میان سنت فکری اسلامی و چالش‌های معرفتی جهان معاصر است.