کتاب ابوریحان بیرونی

«ابوریحان بیرونی» نوشته‌ی‌ پرویز اذکایی از مجموعه کتاب‌های «از ایران چه می‌دانم؟» اثری پژوهشی درباره‌ی زندگی، آثار و اندیشه‌های یکی از بزرگ‌ترین دانشمندان ایرانی است. نویسنده با رویکردی تحلیلی و مستند، به بررسی جایگاه ابوریحان بیرونی در تاریخ علم و فرهنگ ایران و جهان می‌پردازد. ساختار کتاب به‌گونه‌ای طراحی شده که هم برای علاقه‌مندان به تاریخ علم و هم برای پژوهشگران حوزه‌ی ایران‌شناسی و فلسفه‌ی علم قابل استفاده باشد. کتاب با مرور زندگی این دانشمند، از دوران کودکی و آموزش‌های اولیه‌ در خوارزم آغاز می‌شود و سپس به مهاجرت‌ها، فعالیت‌های علمی و نقش او در دربارهای مختلف ایرانی و غزنوی می‌پردازد.
نویسنده، بیرونی را به‌عنوان شخصیتی جست‌وجوگر، منتقد و مستقل معرفی کرده که در حوزه‌های گوناگون علمی چون ریاضیات، نجوم، جغرافیا، تاریخ، فلسفه و دین‌شناسی آثار متعددی پدید آورده است. او می‌نویسد: «ابوریحان بیرونی؛ از شخصیت‌های علمی بزرگ در قرون وسطی نه تنها در میان مسلمانان، بلکه در سراسر جهان است، چندان که «جرج سارتن» نیمه نخست سده یازدهم میلادی را در کتاب خویش «عصر بیرونی» نامیده است. او با بیان این‌که بیرونی بیشتر به دانش‌های ریاضی و طبیعی پرداخته، لیکن اکتشافات وی در جغرافیا و تاریخ تمدن هیچ کم از اکتشافات وی در آن دانش‌ها نیست و مجال این را یافته است که به دانشوران مسلمان و جز آنان بپیوندد و با ایشان مشارکت ورزد و به این ترتیب توانسته است خود را در مرکز جنبش علمی آن روزگار قرار دهد.»
فهرست آثار بیرونی که در کتاب آمده، گستره‌ی وسیعی از علوم و فنون را دربرمی‌گیرد و نشان‌دهنده‌ی ذهنیت چندبعدی و علاقه‌ی او به پژوهش‌های میان‌رشته‌ای است. بخش‌هایی از کتاب به روش‌شناسی علمی بیرونی اختصاص یافته و تأکید شده که او پیش از بسیاری از متفکران غربی، بر تجربه، مشاهده و نقد منابع تأکید داشته است. «ابن العبری» درباره او می‌گوید: «وی در فنون حکمت یونانی و هندی، متبحر است. در اقسام ریاضیات، تخصص یافته و کتاب‌های گران‌قدر درباره‌ی آن‌ها نوشته و به هندوستان رفته و چندین سال در آن سرزمین اقامت گزیده است. از حکیمان آن‌جا دانش و هنرهای‌شان را فرا گرفته و روش‎‌های یونانیان را در فلسفه به ایشان آموخته است. روی‌هم رفته، در میان همگنان زمان خود و پس از آن تا این غایت، هیچ‌کس استادتر و چیره‌تر از او در دانش نجوم نبوده و کسی را به باریک‌بینی و نکته‌سنجی و گرانمایگی او نمی‌شناسم.» بیرونی در دشت‌هایی که «غزان» در آن‌ها سکونت داشته‌اند و از خوارزم تا گرگان امتداد یافته، اقدام به عملیاتی کرده است که هدف آن‌ها تعیین و سنجش قطر زمین بوده لیکن به سبب ناتوانی ابزارهای خود، توفیقی حاصل نمی‌کند تا این‌که مدتی بعد این عملیات را در شهر نندنه هندوستان تجدید می‌کند و می‌تواند آن‌چه را که پیش‌تر آغاز کرده بود، تکمیل کند. یکی از مشهورترین دستاوردهای او محاسبه‌ی قطر زمین با استفاده از روش‌های مثلثاتی و مشاهده از فراز کوه است. نتیجه‌ای که او به‌دست آورده، با اندازه‌گیری‌های امروزی اختلاف بسیار اندکی دارد. او همچنین به پیوستگی اقیانوس هند و اطلس اشاره کرده، جغرافیای اسطوره‌ای را به چالش کشیده و در گسترش کاربرد مثلثات کروی در نجوم نقشی اساسی داشته است.
«ابوریحان بیرونی» کتابی خواندنی است که مخاطبان را با دستاوردهای غرورآفرین یکی از بزرگ‌ترین دانشمندان ایرانی آشنا می‌کند.