کتاب مرگ و فلسفه

مواجهه با نیستی و اندیشیدن به پایان، همواره گرانیگاه اضطراب‌ها و تاملات بشری در طول تاریخ بوده است؛ اما تبدیل این هراس غریزی و گنگ به یک صورت‌بندی دقیق، چندوجهی و ساختاریافته، رسالتی است که کتاب «مرگ و فلسفه» به ویراستاری جف مالپاس و رابرت سی. سولومون بر دوش می‌کشد. این مجموعه‌ی سترگ که در واپسین سال‌های دهه‌ی نود میلادی روانه‌ی بازار نشر شد، خط بطلانی بر تقلیل‌گرایی رایج در علوم تجربی و نگرش‌های پوزیتیویستی می‌کشد. در دورانی که گفتمان مسلط پزشکی و نهادهای بالینی تلاش می‌کنند پایان حیات را صرفا در توقف ضربان قلب، فروپاشی سلولی یا اعلان مرگ مغزی خلاصه کنند، مالپاس و سولومون با گردآوری آرای متفکران برجسته، مفهوم فناپذیری را به کانون اصلی هستی‌شناسی بازمی‌گردانند. خواننده‌ی جستجوگر این اثر خیلی زود درمی‌یابد که اندیشیدن به مرگ، ابدا یک رویکرد بیمارگونه، تاریک یا نشانه‌ای از روان‌رنجوری برای فرار از واقعیت نیست. برعکس؛ این محدودیت زمان و حضور سایه‌ی سنگین نیستی است که به انتخاب‌های روزمره، تعهدات انسانی و در نهایت به روایت یکپارچه‌ی زندگی، فرم و اصالت می‌بخشد. بدون درک مرزهای هستی و آگاهی از موقتی بودن فرصت بودن، بوم زندگی به پهنه‌ای بی‌نهایت و کشدار تبدیل می‌شود که هیچ تصمیمی در آن فوریت، ارزش غایی و وزن اخلاقی نخواهد داشت.
چندصدایی بودن و گریز آگاهانه از ارائه‌ی یک مانیفست تک‌بعدی، بارزترین ویژگی ساختاری این آنتولوژی است که آن را از تک‌نگاری‌های معمول متمایز می‌کند. در لابه‌لای فصول کتاب مناظره‌ای خاموش اما پرحرارت میان سنت‌های فکری گوناگون و گاه متضاد جریان دارد. از یک سو مخاطب با خوانش‌های اگزیستانسیالیستی برآمده از اندیشه‌های مارتین هایدگر، ژان پل سارتر و آلبر کامو روبه‌رو می‌شود. متفکرانی که مفهوم «بودن رو به مرگ» را پیش‌شرط اساسی برای بیداری از روزمرگی، رهایی از دیکتاتوری افکار عمومی و گام نهادن در مسیر زیست اصیل می‌دانند. از سوی دیگر ویراستاران دریچه‌ای به روی خرد شرقی و حکمت باستان می‌گشایند تا توازن متن حفظ شود. قرار گرفتن تائوئیسم که مرگ را صرفا یک دگرگونی طبیعی و بازگشت آرام به چرخه‌ی کیهانی می‌پندارد، در کنار سنت‌های تبتی و همچنین آرای خردگرایانه‌ی اپیکور که نیستی را به دلیل فقدان ادراک حسی، پدیده‌ای کاملا خنثی و بی‌اهمیت می‌شمارد، تضادی عمیقا تامل‌برانگیز خلق می‌کند. این تقاطع دیدگاه‌های تحلیلی، قاره‌ای و شرقی به خوبی نشان می‌دهد که هراس انسان از مرگ، همیشه ریشه در خود پدیده‌ی فقدان حیات یا درد فیزیکی ندارد؛ بلکه غالبا زاییده‌ی وابستگی‌های هویتی، دلبستگی شدید به دستاوردهای مادی و توهم تسلط بر آینده‌ای است که هرگز به طور کامل محقق نخواهد شد.
رابرت سی. سولومون، که خود از مفسران نامدار نیچه و فلسفه‌ی عواطف به شمار می‌رفت، در مقالات پایانی کتاب با طرح مفهوم انتقادی و بدیع «بت‌واره‌سازی مرگ»، به کالبدشکافی ذهن‌گرایی افراطی در فلسفه‌ی معاصر می‌پردازد. او استدلال می‌کند که تمرکز بیش از حد فیلسوفان مدرن بر اضطراب‌های انفرادی و ترس شخص از نابودی خویشتن، باعث شده تا ابعاد عمیقا اجتماعی و بین‌الاذهانی مرگ به حاشیه رانده شود. در جامعه‌ی امروز که نهادهای مدرن فرآیند مردن را به پشت درهای بسته‌ی بیمارستان‌ها و سردخانه‌ها تبعید کرده‌اند، تجربه‌ی حقیقی و دردانگیز فناپذیری، نه در لحظه‌ی پایان یافتن هستی خود فرد، بلکه در پدیده‌ی «از دست دادن دیگری» و مناسک جمعی سوگ معنا پیدا می‌کند. کتاب با عبور جسورانه از مرزهای فردگرایی مطلق، خواننده را با این حقیقت عریان روبه‌رو می‌سازد که مرگ یک ایستگاه ایزوله در انتهای مسیر نیست؛ بلکه بافتی نامرئی است که در تمام تاروپود روابط، عشق‌ها و پیوندهای انسانی تنیده شده است.کتاب «مرگ و فلسفه» بدون تقلیل یافتن به متن‌های روان‌شناسی زرد یا کتاب‌های تسلی‌بخش بازاری، بستری فراهم می‌آورد تا فلسفه دوباره به کارکرد باستانی خویش بازگردد.