کتاب مطرود

رمان «مطرود» نوشته‌ی راس مک دانلد که در میانه‌ی دهه‌ی ۱۹۶۰ منتشر شد، در ادبیات جنایی آمریکا به عنوان نمونه‌ی شاخص رمان نوآر روان‌شناختی شناخته می‌شود. فضای داستان از همان ابتدا روی ناپدید شدنی ساده شکل می‌گیرد، اما خیلی زود معلوم می‌شود که مسئله فقط گم شدن یک زن جوان نیست، بلکه لایه‌هایی از گذشته‌ی چند خانواده به هم گره خورده که سال‌ها زیر سطح زندگی روزمره دفن شده‌اند. «مطرود» از آن دست رمان‌هایی است که پرونده را بهانه می‌کند تا به درون روابط انسانی، شکست‌های خانوادگی و زنجیره‌ی تصمیم‌های اشتباه سرک بکشد، بدون اینکه روایت را به سمت توضیح‌های مستقیم یا نتیجه‌گیری‌های ساده ببرد.
داستان با درخواست مردی به نام الکس آغاز می‌شود که همسرش دالی درست بعد از ازدواج، ناپدید شده است. ورود لو آرچر به پرونده در ظاهر یک مأموریت معمولی کارآگاهی است؛ پیدا کردن یک فرد گمشده در شهری که پر از نشانه‌های پراکنده است. اما هر قدمی که آرچر جلوتر می‌رود، تصویر اولیه فرو می‌ریزد. دالی نه فقط در یک رابطه‌ی تازه، بلکه در شبکه‌ای از روابط قدیمی‌تر و پنهان‌تر گرفتار بوده؛ روابطی که ردشان به یک قتل جدید در فضای دانشگاهی می‌رسد و بعدتر به حادثه‌ای برمی‌گردد که حدود بیست سال قبل اتفاق افتاده است. مک‌دانلد با جابه‌جایی بین زمان حال و گذشته، پرونده را طوری پیش می‌برد که هر کشف جدید، به جای روشن کردن فضا، یک لایه‌ی دیگر از ابهام اضافه می‌کند. همین ساختار باعث می‌شود خواننده مدام با این حس روبه‌رو باشد که حقیقت در یک نقطه‌ی ثابت قرار ندارد، بلکه بین خاطره‌ها و روایت‌های متناقض تقسیم شده است.
شخصیت‌ها در «مطرود» معمولا در وضعیت‌های خاکستری قرار دارند؛ نه قربانی کاملا بی‌گناه و نه مجرم کاملا آگاه. رفتار آن‌ها بیشتر نتیجه‌ی فشارهای قدیمی، روابط خانوادگی پیچیده و تصمیم‌هایی است که سال‌ها قبل گرفته شده‌اند و حالا شکل دیگری پیدا کرده‌اند. حتی زبان روایت هم همین حالت را دارد؛ جمله‌ها اغلب مستقیم‌اند اما زیرشان نوعی تنش آرام جریان دارد، انگار هر گفت‌وگو چیزی را پنهان می‌کند که هنوز گفته نشده است.
نکته‌ی مهم در ساختار رمان، شیوه‌ی برخورد آن با مفهوم گذشته است. در جهان این داستان، گذشته یک بخش بسته‌شده نیست؛ چیزی است که مدام خودش را به زمان حال تحمیل می‌کند. یک اشتباه قدیمی، یک رابطه‌ی پنهانی یا حتی یک تصمیم خانوادگی می‌تواند بعد از سال‌ها دوباره ظاهر شود و مسیر زندگی چند نفر را تغییر بدهد. این نگاه در عنوان کتاب هم انعکاس دارد؛ «مطرود»، بیشتر از اینکه به یک شخص اشاره کند، به حالتی از سردی و فاصله‌ی انسانی اشاره دارد که بین آدم‌ها و تجربه‌هایشان شکل گرفته است.