کتاب مستند در عمل‏‫

کتاب «مستند در عمل: فیلم‌سازان و انتخاب‌های آنان در تولید فیلم مستند» نوشته‌ی جین چپمن، استاد مطالعات رسانه و تهیه‌کننده‌ی مستندهای تلوزیونی، است. هدف اصلی کتاب بررسی وجوه مختلف این مسئله است که در فرایند واقعی تولید یک مستند، فیلم‌سازان با چه انتخاب‌هایی روبه‌رو می‌شوند، این انتخاب‌ها بر پایه‌ی چه عواملی شکل می‌گیرند و چگونه می‌توان از تجربیات عملی برای بهبود کار خود بهره برد. در واقع، آنچه این کتاب را از بسیاری از آثار نظری یا راهنماهای صرفا تکنیکی متمایز می‌سازد، رویکرد منسجم و فرایندمحور آن است. کتاب، فرآیند ساخت مستند را ذیل شش مرحله بررسی می‌کند که هر مرحله، یک فصل از کتاب را به خود اختصاص داده است. نخستین گام، تفکر خلاقانه است، یعنی زایش ایده و شکل‌دهی اولیه. مرحله‌ی دوم، تأمین بودجه است. برای مثال، نویسنده بحث می‌کند که محدودیت‌های مالی یک مانع صرف در مقابل تولید مستند نیست. این محدودیت‌ها، در حقیقت، عاملی تعیین‌کننده در سبک، دامنه و حتی محتوای اثر نهایی هستند. گام سوم به آموزش تحقیق و برنامه‌ریزی اختصاص یافته است. پیش از هر فیلم‌برداری، پژوهشی ژرف و برنامه‌ریزی دقیق ضروری است؛ نکته‌ای که مستندسازان تازه‌کار غالبا از آن غافل می‌شوند. مرحله‌ی چهارم فیلم‌برداری و گردآوری است که شامل موانع و مصائب مختلفی مانند تعامل با سوژه‌ها و حضور در میدان است. گام بعدی تدوین است؛ مرحله‌ای که در آن داده‌های خام به روایت تبدیل می‌شوند و انتخاب‌های اخلاقی و زیبایی‌شناختی پایانی صورت می‌پذیرند. در نهایت، مرحله‌ی ششم قرار دارد که دریافت و بررسی بازخوردهای عمومی‌ است. این ساختار گام‌به‌گام به خواننده اجازه می‌دهد تا همانند یک کارآموز کارگاه مستندسازی،ئشاهد تصمیم‌های کوچک و بزرگی باشد که سرنوشت یک فیلم را رقم می‌زنند. بعد از این مباحث، نویسنده چالش‌ها و موانع اصلی را در فرایند مستندسازی شرح و راهکارهای مقابله با آن‌ها را توضیح داده است. همچنین از دیگر نکات قابل توجه کتاب، وجود مطالعات موردی دقیق و عمیق است. نویسنده، با اجازه‌ی فیلم‌سازان، اسناد واقعی تولید از جمله فیلم‌نامه‌های اولیه، طرح‌های تأمین مالی، بودجه‌بندی‌های تفصیلی، برنامه‌ریزی روزانه‌ی فیلم‌برداری، گزارش‌های پس از ‌تولید و حتی نمونه‌هایی از نقدهای منتشرشده را در اختیار خواننده می‌گذارد. در مجموع، می‌توان گفت کتاب حاضر، به‌جای تمرکز صرف برای تکنیک‌ها و نظریه‌‌ها، قصد دارد تا یک کارگاه را در دل خود ایجاد کند تا هنرجو بتواند به‌راحتی با جزئیات فرایند تولید مستند و سختی‌های آن آشنا شود و آموزش‌های لازم را برای شروع کار عملی از سر گذارنده باشد.