کتاب موازنه

کتاب «موازنه» نوشته‌ی مایکل سولیوان واکاوی‌ای کلان و آینده‌نگر از گذار جهان معاصر از عصر جهانی‌شدن به مرحله‌ای تازه، ناپایدار و کم‌قطعیت ارائه می‌دهد. سولیوان، اقتصاددان و تحلیل‌گر ژئوپلیتیک، بر این باور است که الگوی مسلط چند دهه‌ی اخیر-الگویی مبتنی بر ادغام فزاینده‌ی اقتصادها، جریان آزاد سرمایه و کالا، و گسترش نهادهای بین‌المللی-در حال فرسایش است و جای خود را به وضعیتی می‌دهد که نه بازگشت به ملی‌گرایی بسته است و نه ادامه‌ی جهانی‌شدن کلاسیک، بلکه نوعی «ترازشدن» با پیامدهای عمیق اقتصادی و سیاسی. به‌زعم نویسنده، جهانی‌شدن دستاوردهای انکارناپذیری به همراه داشت: رشد اقتصادی، کاهش فقر مطلق در برخی مناطق و گسترش ارتباطات. بااین‌حال، همین فرایند هم‌زمان نابرابری‌های درون‌کشوری را تشدید کرد، بدهی‌های دولتی و خصوصی را افزایش داد، سیاست را قطبی ساخت و نهادهایی را که قرار بود ثبات بیاورند، در معرض بی‌اعتمادی قرار داد. پیامد این تنش‌ها در دهه‌ی ۲۰۱۰ آشکار شد؛ رخدادهایی مانند خروج بریتانیا از اتحادیه‌ی اروپا و پیروزی دونالد ترامپ در انتخابات ۲۰۱۶ آمریکا، در کتاب نه به‌عنوان شوک‌هایی استثنایی، بلکه به‌مثابه نشانه‌های ساختاری ورود به مرحله‌ای تازه از نظم جهانی تحلیل می‌شوند. سولیوان مفهوم «ترازشدن» را برای توصیف مجموعه‌ای از دگرگونی‌های هم‌زمان به کار می‌گیرد. از یک‌سو، شاهد هم‌سطح‌شدن نسبی برخی شاخص‌های ثروت و قدرت میان کشورهای توسعه‌یافته و درحال‌توسعه هستیم؛ روندی که با فرسایش مزیت‌های سنتی اقتصادهای پیشرفته همراه است. از سوی دیگر، قدرت ژئوپلیتیک از نظم‌های تک‌قطبی یا دوقطبی به‌سوی ساختاری چندقطبی حرکت می‌کند که در آن ایالات متحده، اروپا و چین-هر یک با محدودیت‌ها و توان‌های خاص خود-در بازتعریف قواعد بازی نقش دارند. هم‌زمان، مسئولیت‌پذیری سیاسی از انحصار نخبگان فاصله می‌گیرد و به جوامعی منتقل می‌شود که از پیامدهای نظم پیشین سرخورده‌اند و خواهان پاسخ‌گویی و نمایندگی واقعی‌ترند. در این چارچوب، نویسنده به افول کارآمدی نهادهای قرن بیستم نیز می‌پردازد؛ نهادهایی چون سازمان تجارت جهانی، صندوق بین‌المللی پول و حتی نقش مسلط بانک‌های مرکزی. به باور سولیوان، این نهادها در مواجهه با بحران‌های پس از ۲۰۰۸-از بدهی‌های بالا تا نابرابری و شکنندگی مالی-با محدودیت‌های جدی روبه‌رو شده‌اند و دیگر نمی‌توانند با ابزارهای پیشین، ثباتی پایدار ایجاد کنند. ازاین‌رو، عصر «ترازشدن» مستلزم بازاندیشی در هنجارهای مالی، سازوکارهای حکمرانی و شیوه‌های توزیع قدرت است. تحلیل کتاب صرفا توصیفی نیست. سولیوان در ادامه مسیرهای محتمل این گذار را می‌کاود و پیشنهاد می‌کند که تمرکز سیاست‌گذاری از کمیت‌های صرف اقتصادی به کیفیت‌های نهادی و اجتماعی منتقل شود؛ از جمله سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های ناملموس مانند سلامت، آموزش، اعتماد نهادی و کارآمدی سیاسی. او همچنین بر ضرورت سازگاری با نظم چندقطبی نوظهور تأکید می‌کند؛ نظمی که در آن همکاری‌های انعطاف‌پذیر، منطقه‌ای و موضوع‌محور جایگزین اتکای ساده‌انگارانه به نهادهای فراگیر قدیمی می‌شوند. از نقاط قوت کتاب، ارائه‌ی تحلیلی به‌موقع و کلان از یک نقطه‌ی عطف تاریخی است؛ تحلیلی که اقتصاد، سیاست، نهادها و جامعه را در چارچوبی واحد می‌نشاند و تصویری منسجم از جهان در حال گذار به دست می‌دهد. نگاه آینده‌محور و تلاش برای صورت‌بندی گزینه‌های سیاستی، اثر را از گزارش صرف فراتر می‌برد. بااین‌حال، دامنه‌ی وسیع موضوعات گاه به نابرابری در عمق تحلیل بخش‌های مختلف می‌انجامد و برخی منتقدان پیشنهادهای سیاسی کتاب را کم‌اقناع‌کننده‌تر از تشخیص‌های اقتصادی آن دانسته‌اند. در مجموع، «موازنه» اثری است مسئله‌محور و چالش‌برانگیز که نابرابری اقتصادی، نارضایتی سیاسی و بازآرایی نهادی را در مرکز مسائل قرن بیست‌ویکم قرار می‌دهد. مایکل سولیوان با معرفی «موازنه» به‌مثابه فرایندی برای بازتوزیع قدرت، مسئولیت و ثروت، چارچوبی تحلیلی برای فهم تحولات ژئوپلیتیک جاری و اندیشیدن به پاسخ‌های ممکن در جهانی کم‌ثبات‌تر فراهم می‌کند؛ چارچوبی که این کتاب را به سهمی قابل‌اعتنا در گفت‌وگوهای معاصر درباره‌ی آینده‌ی جهانی‌شدن و معماری نوین حکمرانی جهانی بدل کرده است.