کتاب یک پایم در تهران است، یکی در گذشته

کشمکش میان واقعیت‌های ملموس زندگی شهری و هجوم مهارناپذیر خاطرات دور، درون‌مایه‌ی اصلی کتاب «یک پایم در تهران است، یکی در گذشته» نوشته‌ی سعیده زارع است. این اثر منثور یکی از معدود تجربه‌های داستانی و ذهنی این نویسنده و شاعر متولد سال ۱۳۵۸ است که پیش از این عمدتا به واسطه‌ی مجموعه‌شعرهایی نظیر «عشق شال گردن تو را می‌اندازد» شناخته می‌شد. کتاب با تکیه بر ساختار رقعی و شومیز، روایتی اول‌شخص و درونی را پیش می‌کشد که در آن راوی زن با نوعی گسست زمانی و مکانی دست‌به‌یقه است. هسته‌ی مرکزی داستان فراتر از یک مستندنگاری ساده حرکت می‌کند و به بازخوانی روان‌شناختی حافظه‌ای می‌پردازد که پیوند خود را با زمان حال از دست داده و تمایلی به رها کردن گذشته ندارد؛ امری که فضای کلی اثر را میان ملال روزمرگی‌های پایتخت و پویایی ایام سپری‌شده معلق نگه می‌دارد.
درونمایه‌ی بنیادین این اثر بر پایه‌ی مفهوم جستجوی زمان ازدست‌رفته استوار شده و راوی را در وضعیتی شبیه به تعلیق دائمی میان تهران امروز و خانه‌های قدیمی دوران کودکی قرار می‌دهد. نویسنده با به کارگیری تصاویر حسی ملموس مانند عطر حیاط‌های وسیع، ابعاد حوض آب، زیرزمین‌های اسرارآمیز بیبی و طعم بستنی‌های دوران خردسالی، فرآیند فرسایش تدریجی انسان در هیاهوی مدرنیته را به تصویر می‌کشد. در این ساختار خاطره‌محور، تهران به عنوان نمادی از یک فقدان بزرگ تجلی می‌یابد؛ پایتختی که همگام با تخریب معماری سنتی و فضاهای نوستالژیک خود، لایه‌های هویتی شهروندانش را نیز دستخوش زوال می‌کند. راوی در مواجهه با چالش‌های کلان‌شهری و انزوای برخاسته از آن، گذشته را به عنوان مکانیزمی دفاعی برای حفظ ریشه‌ها و اصالت خویش برمی‌گزیند و بدین ترتیب، تضادی عمیق میان فیزیک حاضر در زمان حال و روان جامانده در گذشته شکل می‌گیرد.
بررسی فرم ادبی کتاب نشان می‌دهد که پیشینه‌ی شاعری نویسنده تأثیری مستقیم بر بافت نثر گذاشته و آن را به زبانی شاعرانه، ایجازمحور و آکنده از حس‌آمیزی متمایل کرده است. روایت‌ها به جای آنکه بر گره‌افکنی‌های داستانی مرسوم و پیرنگ‌های حادثه‌ای پیچیده استوار باشند، بر پایه‌ی واکاوی درونی، واژگونی معنای زمان و تکیه بر دیالوگ‌های ذهنی پیش می‌روند. این نوع نگاه مینی‌مالیستی و تمرکز بر جزئیات رفتاری، اثر را به یک جستار داستانی نزدیک می‌کند که تلاش دارد به پرسش‌هایی درباره‌ی نحوه‌ی صیانت از حافظه‌ی فردی در مواجهه با شتاب تغییرات بیرونی پاسخ دهد. کتاب «یک پایم در تهران است، یکی در گذشته» نمونه‌ای از ادبیات اعترافی و ذهنی معاصر به شمار می‌رود که با وجود محدود بودن بازخوردهای انتقادی به دلیل حجم کم و انتشار ساختارمند، به سبب لحن صمیمی و بازنمایی دقیق نوستالژی ایرانی، ظرفیت بالایی برای برانگیختن هم‌ذات‌پنداری در میان مخاطبانی دارد که با بحران هویت و کشمکش‌های نسلی در جامعه‌ی امروز دست‌به‌گریبان هستند.