کتاب افق غرب چین

کتاب «افق غرب چین: پکن و ژئوپلیتیک جدید اوراسیا» نوشته دنیل اس. مارکی، پژوهشگر ارشد دانشگاه جانز هاپکینز SAIS و منتشرشده توسط انتشارات دانشگاه آکسفورد در سال ۲۰۲۰، یکی از مهم‌ترین تحلیل‌های دهه اخیر درباره گسترش نفوذ چین در قاره اوراسیاست. مارکی در این اثر غیرداستانی و تحلیلی، می‌کوشد نشان دهد که چگونه پکن در حال تبدیل‌کردن قدرت اقتصادی عظیم خود به نفوذ ژئوپلیتیکی بادوام است؛ نفوذی که تنها حاصل سرمایه‌گذاری‌های زیرساختی نیست، بلکه در قالب نوعی «کشورداری اقتصادی» عمل می‌کند و با پویایی‌های سیاسی و اجتماعی محلی گره خورده است. او طرح کمربند و جاده را صرفا مجموعه‌ای از پروژه‌های عمرانی نمی‌بیند، بلکه آن را سازوکاری می‌داند که از طریق آن چین می‌کوشد مسیرهای جدیدی برای گسترش قدرت خود در جنوب آسیا، آسیای مرکزی و خاورمیانه بسازد. مارکی با واکاوی عمیق سه حوزه کلیدی اوراسیا، به‌خوبی نشان می‌دهد که قدرت چین در این مناطق یک مسیر یک‌طرفه نیست. در جنوب آسیا، نمونه برجسته پاکستان و بندر گوادر است؛ جایی که جاه‌طلبی‌های محلی، رقابت‌های امنیتی و محاسبات ژئوپلیتیک باعث می‌شوند سرمایه‌گذاری‌های چین شکل و معنایی متفاوت از آنچه پکن تصور می‌کند پیدا کند. در آسیای مرکزی، به‌ویژه در قزاقستان، پیوند میان پروژه‌های عظیم زیرساختی چین و نخبگان دیرپای محلی، در کنار نفوذ تاریخی روسیه و تنش‌های درونی، نشان می‌دهد که پکن ناچار است در یک میدان پیچیده و پر از بازیگران قدرتمند حرکت کند. در خاورمیانه نیز نویسنده تعاملات چین با ایران و عربستان سعودی را بررسی می‌کند و نشان می‌دهد که این دولت‌ها از چین نه به‌عنوان نقطه اتکای ثابت، بلکه به‌عنوان ابزاری برای پیشبرد اهداف راهبردی خود استفاده می‌کنند و هم‌زمان در رقابت‌های منطقه‌ای و جهانی نقش‌آفرینی می‌کنند. یکی از مضامین اساسی کتاب، برجسته‌کردن عاملیت بازیگران محلی است. مارکی برخلاف بسیاری از تحلیل‌های ساده‌انگارانه، دولت‌های شریک چین را صرفا گیرندگان منفعل نمی‌داند، بلکه آنها را بازیگرانی چابک و محاسبه‌گر توصیف می‌کند که از حضور پکن برای مذاکره، موازنه‌سازی و کسب اهرم استفاده می‌کنند. مضمون مهم دیگری که او مطرح می‌کند، محدودیت‌های واقعی قدرت چین است. اگرچه پکن ثروت و جاه‌طلبی جهانی دارد، اما بی‌اعتمادی برخی دولت‌ها، رقابت قدرت‌های بزرگ و سیاست‌های داخلی شکننده در کشورهای مختلف مانع از آن می‌شود که چین به هژمون قاره تبدیل شود. در بخش پایانی، مارکی رقابت ایالات متحده و چین را در اوراسیا بررسی می‌کند و این نکته را مطرح می‌سازد که آمریکا به دلیل نداشتن دسترسی جغرافیایی و شبکه سرمایه‌گذاری قابل‌رقابت، نمی‌تواند مسیر چین را تقلید کند؛ بنابراین نیازمند استراتژی هدفمندتر و محلی‌تر است. قوت اصلی کتاب در تحلیل‌های تجربی و تکیه بر مصاحبه‌ها، سفرهای میدانی و پژوهش‌های تاریخی است که به آن عمق و اعتبار می‌بخشد. البته گستردگی جغرافیایی کتاب باعث می‌شود برخی بخش‌ها نسبت به مطالعات تخصصی جزئیات کمتری داشته باشند، و تمرکز بر نخبگان سیاسی نیز گاه تصویری محدود از تأثیرات اجتماعی ایجاد می‌کند. بااین‌حال، «افق غرب چین» به‌عنوان یک تحلیل ژئوپلیتیکی جامع، تصویری دقیق، متوازن و کاربردی از چگونگی تعامل چین با اوراسیا و نحوه شکل‌گیری این روابط از سوی بازیگران محلی ارائه می‌دهد و به همین دلیل برای پژوهشگران و سیاست‌گذاران اثری بسیار ارزشمند محسوب می‌شود.