کتاب ترجمه تعلیقات صدرالدین محمد شیرازی بر شرح حکمه الاشراق سهروردی

کتاب حاضر، ترجمه تعلیقات و حواشی ارزشمند صدرالدین محمد بن ابراهیم شیرازی، مشهور به ملاصدرا، بر متن «حکمه‌ی‌الاشراق» شهاب‌الدین سهروردی و شرح قطب‌الدین شیرازی است که به عنوان اثری مستقل و منسجم نگاشته شده است. ملاصدرا حکیم و متأله نامور ایرانی و پایه‌گذار مکتب حکمت متعالیه است که پس از تلمذ نزد بزرگانی چون شیخ بهایی، میرداماد و میرفندرسکی و گذراندن دوره‌ای تبعید در قم، در شیراز به خلق آثار ماندگاری چون «اسفار اربعه» و «شواهد الربوبیه» پرداخت. او با بهره‌گیری از دستگاه شناخت‌شناسانه‌ی دقیق خود که بر پایه‌ی مباحثی چون اصالت و تشکیک وجود، حرکت جوهری و اتحاد عاقل و معقول بنا شده، اثری خلق کرده است که در واقع یک «شرح و نقد» عمیق فلسفی به شمار می‌رود. وی در این تعلیقات، گاه به متن اصلی سهروردی و گاه به شرح قطب‌الدین نظر داشته و دیدگاه‌های خود را با صراحت، استدلال‌های متقن و البته با رعایت کامل حرمت و ادب علمی بیان کرده است.
یکی از مهم‌ترین دستاوردهای فلسفی ملاصدرا در این اثر، تطبیق مفهوم «نور» در فلسفه‌ی اشراق با مفهوم «وجود» در حکمت متعالیه است. او با این استدلال که «وجود سراسر نور است و این دو یک حقیقت واحدند»، اثبات می‌کند که نزاع میان وی و شیخ اشراق صرفا دعوایی لفظی است و در معنا تفاوتی با یکدیگر ندارند. این تعلیقات برخلاف شرح قطب‌الدین که بیشتر رویکردی معطوف به الفاظ دارد و شرح شهرزوری که دارای ماهیتی توصیفی است، از عمق فلسفی بسیار بالاتری برخوردار است. ملاصدرا هرجا که با شارح همسو بوده، با ژرف‌اندیشی به تبیین و روشنگری بیشتر پرداخته و هرجا که اختلاف نظری داشته، نقدهای خود را مستدل و بی‌پروا مطرح کرده است. او در این مسیر، گاه با دیدگاه‌های فلسفه‌ی مشایی ابوعلی‌سینا همدلی نشان داده و گاه به الهامات ویژه‌ی ربانی خویش استناد جسته و به آن مباهات می‌ورزد. از حیث منبع‌شناسی، ملاصدرا در منطق و فلسفه‌ی مشاء بیش از همه به ابن‌سینا و آثاری چون الشفاء و الاشارات، و در عرفان به محی‌الدین ابن‌عربی و متونی نظیر الفتوحات المکیه‌ی تکیه کرده است. علاوه بر منابع عقلی، ویژگی بارز این اثر، پیوند عمیق آن با مبانی وحیانی است. او به شکلی روان به آیات قرآن کریم و روایات معصومین (ع)، به‌ویژه احادیث پیامبر اکرم (ص) و امامان شیعه استناد می‌کند و از تأویلات پیچیده و دور و دراز پرهیز دارد.
ساختار این کتاب ارزشمند در دو بخش اصلی تدوین شده است؛ بخش نخست به ضوابط اندیشه، معارف، دلایل و مغالطات می‌پردازد و بخش دوم، مباحث بنیادین انوار الهی، نورالانوار، ترتیب وجود، هیئت‌ها و ترکیبات برزخی، و در نهایت معاد، نبوات و رویاها را در بر می‌گیرد. مطالعه‌ی این کتاب، دورنمایی روشن از تعامل سازنده‌ی دو مکتب اشراق و حکمت متعالیه ارائه می‌دهد و نشان‌دهنده‌ی پویایی بی‌نظیر اندیشه‌ی فلسفی در جهان اسلام است.