کتاب کارکرد فضا

کتاب «کارکرد فضا» نوشته فرانک استلا، مجموعه‌ی شش سخنرانی او در دانشگاه هاروارد است که در آن ها از دریچه چشم یک هنرمند، گذشته و آینده‌ی نقاشی انتزاعی را واکاوی می‌کند. فرانک استلا برای خیلی‌ها همان نقاش مینیمالیستی است که با خطوط سیاه و سفید خشن و هندسی‌اش جهان هنر را تکان داد. اما در سال‌های ۱۹۸۳ و ۱۹۸۴، او به دانشگاه هاروارد رفت و این کتاب حاصل سخنرانی‌های او در این دانشگاه است. آنچه این کتاب را از دیگر آثار این حوزه متمایز می‌کند، زبان صریح و بی‌تعارف یک هنرمند کارکشته است که به عنوان یک نقاش معترض حرف می‌زند. استلا در این کتاب تاریخ نقاشی را از زاویه‌ای جذاب و غیرمنتظره ورق می‌زند. او با مقایسه دو دوره بحرانی - سقوط نقاشی رنسانس و بحران نقاشی انتزاعی امروز - سعی می‌کند نشان بدهد که هنر زمانی جان می‌گیرد که «فضا» در آن پویا و زنده باشد. به باور او، بعد از نابغه‌هایی مثل لئوناردو و رافائل، نقاشان بعدی اسیر عظمت آن‌ها شدند و نتوانستند راه تازه‌ای باز کنند. تا اینکه کاراواجو آمد و با خلق فضاهایی دراماتیک و پرتنش، نقاشی را از بن‌بست بیرون کشید. استلا تأکید می‌کند که راز کاراواجو در این بود که فضا را از قاب صاف و ایستای رنسانس خارج کرد و به آن حرکت و نفس داد. حالا، به اعتقاد استلا، نقاشی انتزاعی بعد از پیکاسو و پولاک در شرایط مشابهی گرفتار شده است. او که خود یکی از ستون‌های اصلی این جریان است، صادقانه می‌گوید که انتزاع امروز بیش از حد شعارزده و غرق در تئوری‌های پیچیده شده است. نقاشان انتزاعی به جای خلق فضاهای پویا و احساسی، بیش از حد به سطح بوم، جنس رنگ و فرم‌های سرد و ساکن چسبیده‌اند. استلا نه برای نابودی نقاشی انتزاعی، بلکه برای نجاتش از سکون و یکنواختی قلم می‌زند. او می‌خواهد به هنرمندان امروز یادآوری کند که اگر نقاشی می‌خواهد زنده بماند، باید جسارت کاراواجو را داشته باشد و فضا را از قاب خشک تئوری‌ها بیرون بکشد. فرانک استلا در قامت نقاشی معترض و در عین حال عاشق قصد دارد بگوید چرا نقاشی انتزاعی امروز به بن‌بست خورده و برای خروج از این بن‌بست چه راهی باید پیمود.