کتاب از ترس مست شدیم

کتاب «از ترس مست شدیم» (درباره‌ی یدالله رویایی و شعر فارسی) به قلم حنیف خورشیدی منبعی پژوهشی و انتقادی است که تلاشی جدی برای تبیین جایگاه ادبی بنیان‌گذار شعر حجم به شمار می‌رود. خورشیدی که پیش از این نیز گفتگوها و روایت‌های متعددی را درباره‌ی رویایی منتشر کرده بود، در این اثر به کالبدشکافی تحولات فکری و ساختاری این شاعر از نخستین مجموعه‌ها مانند بر جاده‌های تهی تا اتودها و آثار متأخر او می‌پردازد. این متن بر تحلیل مناسبات فرمالیستی، کاوش در ماهیت کلمات و هندسه‌ی درونی شعر حجم تمرکز دارد و می‌کوشد تا تحول زبان فارسی را در بستر مدرنیسم ادبی ارزیابی کند.
مکانیزم درونی شعر حجم و تقابل آن با جریان‌های ادبی مسلط زمانه، بخش عمده‌ای از بدنه تحلیلی این اثر را به خود اختصاص داده است. رویایی در دوره‌های آغازین فعالیت خود، سروده‌هایش را بال‌هایی برای پرواز در مسیر جاه‌طلبی و کشف استعدادهای نهفته‌ی لغات می‌دانست؛ رویکردی که در آن معماری کلام، یافتن دقیق‌ترین جایگاه برای هجاها در مصرع و تنظیم اتمسفر قطعه بر روابط معنایی پیشی می‌گرفت. کتاب پیش‌رو تبیین می‌کند که چگونه این میل به فرم‌گرایی، شعر حجم را از مسیر روایت‌های خطی و رئالیستی جدا کرد تا راهی برای پیاده‌کردن معیارهای زیباشناختی مشترک با سایر هنرهای تجسمی و شنیداری، نظیر نقاشی و موسیقی، در کلام منظوم پیدا شود. خورشیدی با بررسی مستندات و مناظرات فکری آن دوران نشان می‌دهد که این جستجوهای فرمی تضادهای عمیقی را میان رویایی و مدافعان شعر متعهد اجتماعی ایجاد کرد؛ تقابلی تاریخی که در آن، شعر حجم به عافیت‌طلبی متهم می‌شد، در حالی که از دیدگاه طراحانش، نوعی اصرار بر استقلال هنر و گریز از هژمونی سیاست بود.
ساختار نگارشی این پژوهش به گونه‌ای تنظیم شده است که ابعاد تئوریک تبیین‌شده با واقعیت‌های ملموس زیست شعری رویایی به ویژه در سال‌های اقامت او در پاریس، هم‌پوشانی داشته باشد. گنجانده شدن دست‌نوشته‌ها، ارجاعات مستقیم به نامه‌ها و بررسی اتودهای زبانی نشان می‌دهد که دغدغه‌ی اصلی این جریان ادبی، خروج از محدودیت‌های معنایی سنتی و دستیابی به فضا، فاصله و حجم در ساختار کلام بوده است. نویسنده با ردیابی ابهامات و گسست‌های تعمدی موجود در شعر حجم، این پرسش را مطرح می‌کند که چرا این گونه‌ی ادبی همچنان برای مخاطب عام غیرشفاف باقی مانده است. عنوان کتاب «از ترس مست شدیم» نیز آینه‌ای از همین وضعیت آستانه‌ای است؛ تعلیقی میان هراس از فروپاشی نظام‌های معنایی کهن و رهایی در فضاهای کشف‌نشده‌ی زبانی.