کتاب Blindness

رمان «کوری» اثر ژوزه ساراماگو، که نخستین‌بار در سال ۱۹۹۵ منتشر شد، یکی از برجسته‌ترین آثار ادبیات معاصر و از مهم‌ترین رمان‌های تمثیلی قرن بیستم به شمار می‌آید. این اثر که سهم مهمی در دریافت جایزه نوبل ادبیات برای ساراماگو در سال ۱۹۹۸ داشت، داستان شیوع ناگهانی نوعی نابینایی عجیب را روایت می‌کند؛ نابینایی‌ای که نه به شکل تاریکی، بلکه به صورت سفیدی مطلق تجربه می‌شود. اما این اپیدمی در حقیقت تنها یک بیماری جسمی نیست، بلکه استعاره‌ای عمیق از وضعیت اخلاقی و اجتماعی انسان مدرن است؛ وضعیتی که در آن انسان‌ها ظاهرا می‌بینند، اما در سطحی عمیق‌تر نسبت به یکدیگر، نسبت به رنج دیگران و حتی نسبت به خودشان کور شده‌اند. یکی از ویژگی‌های برجسته رمان، سبک روایت منحصربه‌فرد ساراماگو است. او عمدا از نام‌گذاری شخصیت‌ها پرهیز می‌کند و افراد را با عناوینی همچون «پزشک»، «همسر پزشک»، «دختر با عینک دودی» یا «پیرمرد با چشم‌بند» معرفی می‌کند. این انتخاب باعث می‌شود شخصیت‌ها از فردیت صرف فراتر روند و به نمادهایی از انسان معاصر تبدیل شوند. همچنین نثر ساراماگو با جمله‌های طولانی و حذف بسیاری از علائم نگارشی رایج، فضایی سیال و گاه آشفته ایجاد می‌کند؛ سبکی که خواننده را در تجربه‌ای شبیه به سرگشتگی و ناتوانی در تشخیص صداها و موقعیت‌ها قرار می‌دهد و بدین ترتیب به‌گونه‌ای هنرمندانه حس کوری و بی‌ثباتی جهان داستان را بازآفرینی می‌کند. داستان با نابینا شدن ناگهانی مردی در پشت چراغ قرمز آغاز می‌شود و به سرعت نشان می‌دهد که این وضعیت به شکل اپیدمی گسترش می‌یابد. دولت برای کنترل بحران، مبتلایان را در آسایشگاهی متروک قرنطینه می‌کند؛ اما این اقدام که در ابتدا نوعی تدبیر عقلانی به نظر می‌رسد، به‌تدریج به نمونه‌ای از فروپاشی اخلاقی و سیاسی تبدیل می‌شود. در فضای بسته آسایشگاه، قوانین اجتماعی به سرعت از میان می‌روند و انسان‌ها برای دسترسی به غذا و امنیت به رقابت و خشونت روی می‌آورند. گروهی از نابینایان با تصاحب اسلحه کنترل توزیع غذا را در دست می‌گیرند و دیگران را به بردگی و تحقیر می‌کشانند. این وضعیت تصویری فشرده از شکل‌گیری استبداد را ارائه می‌دهد؛ جایی که کنترل منابع به ابزار سلطه تبدیل می‌شود و ترس و گرسنگی زمینه‌ساز خشونت سازمان‌یافته می‌گردد. در میان این فروپاشی، تنها یک شخصیت بینایی خود را از دست نمی‌دهد: همسر پزشک. او که تظاهر می‌کند نابینا شده است تا در کنار همسرش بماند، به تنها شاهد آگاه این فاجعه تبدیل می‌شود. نقش او در رمان دوگانه است؛ از یک سو به عنوان راهنمای گروه کوچکی از نابینایان عمل می‌کند و تلاش می‌کند نظم و همبستگی را حفظ کند، و از سوی دیگر مجبور است تمام زشتی‌ها و سقوط اخلاقی انسان‌ها را ببیند. ساراماگو از طریق این شخصیت نشان می‌دهد که «دیدن» در جهانی که دیگران قادر به دیدن نیستند، نوعی بار اخلاقی سنگین است. او نماد مسئولیت انسانی و شفقت در دل تاریکی است؛ شخصیتی که قدرت را نه در سلطه، بلکه در مراقبت از دیگران می‌یابد. با گسترش اپیدمی و فروپاشی کامل نظم شهری، گروه کوچکی از شخصیت‌های اصلی-پزشک، همسر پزشک، دختر با عینک دودی، پسرک لوچ و پیرمرد با چشم‌بند-به تدریج نوعی اجتماع کوچک و مبتنی بر همدلی شکل می‌دهند. در جهانی که ساختارهای رسمی جامعه از میان رفته‌اند، تنها چیزی که باقی می‌ماند روابط انسانی و مراقبت متقابل است. ساراماگو در این بخش نشان می‌دهد که حتی در تاریک‌ترین شرایط نیز امکان شکل‌گیری اخلاق و همبستگی وجود دارد. نمادهایی مانند «سگ اشک‌ها» که اشک‌های همسر پزشک را می‌لیسد یا صحنه باران که شخصیت‌ها در آن خود را می‌شویند، لحظاتی از انسانیت و امکان پاکی را در دل ویرانی برجسته می‌کنند. در سطحی فلسفی، رمان «کوری» به پرسشی بنیادی درباره ماهیت تمدن می‌پردازد. آیا نظم اجتماعی واقعا ریشه‌دار و پایدار است، یا تنها لایه‌ای نازک است که با کوچک‌ترین بحران فرو می‌ریزد؟ پاسخ ساراماگو چندان خوش‌بینانه نیست. او نشان می‌دهد که در شرایط بحرانی، بسیاری از انسان‌ها به سرعت به رفتارهای خشونت‌آمیز و خودمحورانه روی می‌آورند. با این حال، رمان کاملا بدبینانه نیز نیست؛ زیرا در کنار این سقوط اخلاقی، نمونه‌هایی از فداکاری، همدلی و مسئولیت‌پذیری نیز وجود دارد. بدین ترتیب، اثر نوعی دیدگاه پیچیده درباره طبیعت انسان ارائه می‌دهد: انسان همزمان ظرفیت شرارت و شفقت را در خود دارد و شرایط اجتماعی تعیین می‌کند کدام یک غالب شود. بازگشت ناگهانی بینایی در پایان داستان نیز معنایی نمادین دارد. ساراماگو هیچ توضیح علمی برای این اتفاق ارائه نمی‌دهد، زیرا هدف او توصیف یک بیماری واقعی نیست، بلکه ارائه تمثیلی از وضعیت اخلاقی انسان است. هنگامی که بینایی بازمی‌گردد، خواننده با این پرسش اساسی روبه‌رو