کتاب تاریخ تحولات سیاسی ساسانیان

«تاریخ تحولات سیاسی ساسانیان» حاصل کار پژوهشگری است که بخش مهمی از فعالیت دانشگاهی خود را بر تاریخ ایران ساسانی متمرکز کرده است. شهرام جلیلیان، استاد تاریخ و پژوهشگر تاریخ ایران باستان، رسالهٔ دکتری خود را نیز دربارهٔ مسئلهٔ جانشینی در دورهٔ ساسانی نوشته و در مقاله‌های متعدد به موضوعاتی چون اردشیر بابکان، یزدگرد یکم، روابط ساسانیان با گروه‌های دینی و مسئلهٔ انتقال قدرت پرداخته است. این پیشینه در کتاب محسوس است: تاریخ ساسانیان در روایت او رشته‌ای ساده از پادشاهان و جنگ‌ها نیست؛ مسئله، دوام یک نظام سیاسی در فاصلهٔ آغاز فرمانروایی اردشیر بابکان تا فروپاشی آن در سدهٔ هفتم میلادی است. کتاب که نخستین بار در سال ۱۳۹۶ از سوی انتشارات سمت منتشر شد، نزدیک به چهار سده تاریخ ساسانی را در هفت فصل اصلی دنبال می‌کند. نام فصل‌ها از «بامداد ساسانیان» و «ستیزه‌ها برای پادشاهی» تا «دورهٔ زرین ساسانیان»، «آخرین اوج» و سرانجام «پایان تاریخ» نشان می‌دهد جلیلیان به دوره‌بندی صرفا شاه‌محور بسنده نکرده است. او تاریخ سلسله را به دوره‌های شکل‌گیری، تثبیت، بحران، بازیابی قدرت و فروپاشی تقسیم می‌کند و از این راه امکان می‌دهد تغییر نسبت نیروهای سیاسی در طول زمان دیده شود. یکی از گره‌های مداوم این تاریخ، مسئلهٔ پادشاهی و جانشینی است. در نظام ساسانی، سلطنت موروثی بود، اما وراثت به‌تنهایی همیشه تعیین نمی‌کرد چه کسی بر تخت بنشیند. رقابت شاهزادگان، نفوذ خاندان‌های بزرگ، جایگاه اشراف و روحانیان و گاه مداخلهٔ قدرت‌های نظامی می‌توانست انتقال قدرت را به بحرانی سیاسی تبدیل کند. دوره‌هایی از ثبات طولانی نیز اغلب زمانی شکل می‌گیرند که پادشاه می‌تواند این نیروها را مهار یا میان آنها توازن ایجاد کند. از همین منظر، کشمکش‌های دربار حاشیهٔ تاریخ ساسانی نیستند؛ بخشی از سازوکار خود دولت‌اند. جلیلیان هم‌زمان سیاست خارجی را وارد این تصویر می‌کند. رابطهٔ ایران با روم و سپس بیزانس، نبردها در مرزهای شرقی، مناسبات با ارمنستان و قدرت‌های همسایه فقط مجموعه‌ای از جنگ‌های جداگانه نیستند. جنگ خارجی بر مشروعیت پادشاه، منابع مالی، ساختار نظامی و مناسبات داخلی اثر می‌گذارد. پیروزی‌های شاپور یکم یا گسترش قدرت در دورهٔ خسرو یکم و خسرو دوم از این منظر باید در پیوند با توان دولت برای سازمان‌دادن منابع و حفظ تعادل درونی فهمیده شوند. همین پیوند سبب می‌شود سقوط ساسانیان نیز نتواند صرفا با ظهور نیرویی خارجی توضیح داده شود. دین و سیاست نیز در روایت کتاب از هم جدا نمی‌مانند. تشکیل و تحول نهادهای زرتشتی، مناسبات حکومت با مسیحیان و یهودیان، جنبش مزدک و منازعات مذهبی در نقاط مختلف دوره در متن تحولات قدرت قرار می‌گیرند. جلیلیان با استفاده از منابع ایرانی، اسلامی، رومی و پژوهش‌های جدیدتر می‌کوشد روایت‌هایی را که قرن‌ها پس از وقایع شکل گرفته‌اند با یکدیگر مقایسه کند. این ویژگی برای تاریخ ساسانی اهمیت زیادی دارد، زیرا منابع آن دوره پراکنده، گاه متأخر و اغلب متأثر از مواضع دینی و سیاسی نویسندگانشان هستند. کتاب از نظر گستره و ارجاع‌دهی، اثری دانشگاهی و نسبتا جامع است و می‌تواند برای دانشجوی تاریخ دروازه‌ای جدی به پژوهش ساسانی باشد. همین جامعیت محدودیتی نیز ایجاد می‌کند. سازمان کتاب هنوز عمدتا بر محور تاریخ سیاسی و سلطنت حرکت می‌کند و خواننده‌ای که به تاریخ زندگی روزمره، اقتصاد، زنان، ساختارهای محلی یا تاریخ اجتماعی لایه‌های پایین‌تر جامعه علاقه دارد، به منابع مکمل نیاز خواهد داشت. برخی داوری‌های مربوط به وقایع مناقشه‌برانگیز این دوره نیز طبیعتا با پژوهش‌های تازه‌تر قابل بازبینی‌اند؛ تاریخ ساسانی حوزه‌ای نیست که منابع آن اجازهٔ قطعیت آسان بدهند. تصویری که از این کتاب باقی می‌ماند، امپراتوری‌ای نیست که ناگهان در برابر فتوحات عرب فرو ریخت. پیش از آن لحظه، قرن‌ها کشمکش بر سر جانشینی، تمرکز قدرت، دین، اشرافیت و جنگ مرزی درون ساختار دولت رسوب کرده بود. پرسش جذاب کتاب نیز شاید همین باشد: چگونه دولتی که بارها از بحران برخاسته و دوباره به اوج رسیده بود، این بار دیگر نتوانست خود را بازسازی کند؟