کتاب دفینه و گنج پژوهی

کتاب «دفینه و گنج‌پژوهی» به کوشش عیسی صفری ممقانی، تلاشی پژوهشی و آسیب‌شناسانه برای ساماندهی به یکی از پرحاشیه‌ترین و در عین حال جذاب‌ترین مباحث تاریخی در ایران است. نویسنده در این اثر، با مسئله ی پیچیده‌ی گنج‌یابی روبرو می‌شود؛ موضوعی که قرن‌هاست در میان ایرانیان، گاه به صورت افسانه و خرافه و گاه در قالب طمع برای ثروت‌های بادآورده رواج داشته است. صفری ممقانی در این مجلد می‌کوشد تا با کنار زدن غبار ضخیم موهومات و نقشه‌های جعلی، مبحث دفینه را از پستوی سوداگران خارج کرده و زیر نور اسناد معتبر علمی و تاریخی قرار دهد.
کتاب با هشداری جدی نسبت به وضعیت اسفبار میراث فرهنگی آغاز می‌شود. نویسنده استدلال می‌کند که انتشار اطلاعات غلط و غیرعلمی در سال‌های اخیر، موجی از کاوش‌های غیرقانونی و تخریب سنگ‌نگاره‌ها و محوطه‌های باستانی را به راه انداخته است. از این رو، هدف اصلی اثر، نه آموزش حفاری، بلکه آگاهی‌بخشی برای جلوگیری از غارت هویت ملی است. صفری ممقانی با ارجاع به دوران قاجار و حضور باستان‌شناسان و مأموران سیاسی اروپایی، ریشه‌های تاریخی علاقه به عتیقه‌جات و خروج اموال فرهنگی از کشور را بررسی می‌کند و نشان می‌دهد که چگونه شرق‌شناسی و موزه‌داری غربی با مسئله‌ی گنج‌یابی در خاورمیانه گره خورده است.
ساختار کتاب در دو فصل اصلی و یک بخش پیوست غنی تنظیم شده است. در فصل نخست، نویسنده نگاهی به تاریخچه‌ی طلا و دفینه‌یابی در ایران و سایر ملل می‌اندازد تا بستر تاریخی موضوع را روشن کند. اما فصل دوم که مهم ترین بخش پژوهش است؛ جایی که مجموعه‌ای از اخبار، نقل‌قول‌ها و اسناد تاریخی از منابع معتبر فارسی، عربی، ترکی و لاتین گردآوری شده است. نویسنده در این بخش، دفینه را از مناظر گوناگون، از جمله حقوقی و فقهی مورد بررسی قرار می‌دهد تا خواننده دریابد که گنج، تنها یک شیء قیمتی نیست، بلکه پدیده‌ای است که احکام شرعی و قوانین مدنی مشخصی بر آن مترتب است. نکته‌ی متمایزکننده‌ی این اثر، استفاده از تصاویر آموزشی و اسناد خطی کهن در بخش پیوست است که به مخاطب کمک می‌کند تا تفاوت میان نشانه‌های واقعی باستانی و علائم ساختگی را درک کند. نویسنده با واژه‌شناسی دقیق کلماتی همچون کنز و تشریح انواع دفینه‌ها، ابزاری نظری در اختیار پژوهشگران قرار می‌دهد تا سره را از ناسره تشخیص دهند.
«دفینه و گنج‌پژوهی» اثری است برای کسانی که دغدغه‌ی تاریخ و هویت دارند. عیسی صفری ممقانی در این کتاب می نویسد که بزرگترین گنج، نه سکه‌های طلا در دل خاک، بلکه دانشی است که مانع از تخریب تمدن می‌شود. این کتاب، مرجعی است که می‌خواهد با سلاح علم و سند، به نبرد بیل و کلنگ‌های از سر نداری یا ای بسا کنجکاوی برود.