کتاب The Merchant Of Venice

نمایشنامه‌ی «تاجر ونیزی» نوشته‌ی ویلیام شکسپیر از بحث‌برانگیزترین و چندلایه‌ترین آثار اوست؛ اثری که در ظاهر در رده‌ی کمدی‌های شکسپیری قرار می‌گیرد، اما در بطن خود با مسئله‌هایی عمیق چون قانون، عدالت، رحمت، تعصب دینی و ارزش انسانی درگیر است. شکسپیر در این نمایشنامه، با درهم‌آمیختن روایت عاشقانه، دوستی، اقتصاد و دادگاه، متنی می‌آفریند که مرز میان کمدی و تراژدی را عمدا ناپایدار می‌کند و خواننده یا تماشاگر را با پرسش‌های اخلاقی حل‌نشده رها می‌سازد. داستان در دو فضای متقابل ونیز و بلمونت می‌گذرد. در ونیز، آنتونیو، بازرگانی مسیحی و خوش‌نام، برای کمک به دوست صمیمی‌اش بسانیو که قصد ازدواج با پورشیا، بانوی ثروتمند بلمونت، را دارد، از شایلاک، رباخوار یهودی، وام می‌گیرد. شرط وام ظاهرا قراردادی حقوقی و شوخی‌آمیز است: اگر بدهی پرداخت نشود، شایلاک می‌تواند یک «پوند گوشت» از بدن آنتونیو بردارد. با شکست تجارت‌های دریایی آنتونیو، این قرارداد به بحرانی مرگبار بدل می‌شود و ماجرای اصلی نمایشنامه به دادگاهی کشیده می‌شود که در آن، قانون و اخلاق رودرروی یکدیگر قرار می‌گیرند. هم‌زمان، خط عاشقانه‌ی نمایش در بلمونت، با آزمون صندوقچه‌ها و ازدواج‌های شاد، فضایی روشن‌تر و آرمانی‌تر می‌آفریند که در تضاد آشکار با خشونت حقوقی ونیز است. شکسپیر در پرداخت شخصیت‌ها از سیاه‌وسفیدسازی پرهیز می‌کند. شایلاک، هرچند در مقام طلبکار بی‌رحم ظاهر می‌شود، اما انسانی است تحقیرشده که سال‌ها طرد، توهین و تبعیض مذهبی را تحمل کرده است. مونولوگ معروف او درباره‌ی «آیا یهودی چشم ندارد؟» نقطه‌ای است که نمایشنامه از سطح یک کمدی اخلاقی فراتر می‌رود و به تأملی انسانی درباره‌ی رنج، انتقام و کرامت بدل می‌شود. در سوی دیگر، مسیحیان نمایش، که مدعی رحمت و اخلاق‌اند، در عمل با شایلاک رفتاری تحقیرآمیز دارند و در پایان نیز او را به شکلی خشونت‌آمیز به تسلیم و تغییر هویت وادار می‌کنند. یکی از مضامین محوری اثر، تنش میان قانون و رحمت است. پورشیا در لباس قاضی، از برتری رحمت بر عدالت خشک سخن می‌گوید، اما نتیجه‌ی دادگاه نشان می‌دهد که قانون چگونه می‌تواند در خدمت قدرت قرار گیرد. شکسپیر آگاهانه این تناقض را حل نمی‌کند؛ بلکه آن را برجسته می‌سازد تا نشان دهد عدالت حقوقی الزاما به عدالت اخلاقی منتهی نمی‌شود. در کنار آن، مسئله‌ی پول و قرارداد، ارزش بدن انسان و تبدیل روابط انسانی به مناسبات اقتصادی، لایه‌ی دیگری از نقد اجتماعی نمایشنامه است. از نظر سبک، زبان نمایشنامه میان نثر حقوقی سرد و شعر عاشقانه‌ی لطیف در نوسان است. این دوگانگی زبانی، بازتابی از دو جهان فکری اثر است: جهانی که در آن انسان به عدد و قرارداد فروکاسته می‌شود و جهانی که عشق، انتخاب و آزادی را می‌ستاید. همین ساختار دوپاره، یکی از نقاط قوت اثر و در عین حال منبع تنش تفسیری آن است. در جمع‌بندی، «تاجر ونیزی» اثری است که اهمیت ادبی و فلسفی‌اش در همین ابهام اخلاقی نهفته است. نمایشنامه نه موعظه می‌کند و نه داوری نهایی می‌دهد، بلکه خواننده را وادار می‌کند با پرسش‌هایی دشوار درباره‌ی تعصب، عدالت و انسانیت روبه‌رو شود. ماندگاری این اثر نیز از همین‌جا ناشی می‌شود: از توانایی شکسپیر در تبدیل یک داستان ظاهرا ساده به آینه‌ای برای سنجش وجدان فردی و جمعی، حتی پس از گذشت چند قرن.