کتاب Homo Deus: A History of Tomorrow

کتاب «انسان خداگونه: تاریخ مختصر فردا» نوشته‌ی یووال نوح هراری، اثری آینده‌نگر، فلسفی و تاریخ‌محور است که نخستین‌بار در سال ۲۰۱۵ به زبان عبری منتشر شد و ترجمه‌ی انگلیسی آن در سال ۲۰۱۶ توسط انتشارات هارویل سکر / وینتیج به بازار آمد. این اثر، ادامه‌ی طبیعی کتاب پیشین نویسنده، «انسان خردمند»، به شمار می‌آید؛ با این تفاوت که تمرکز خود را از گذشته‌ی تکامل بشر به آینده‌ی محتمل آن معطوف می‌سازد. هراری تصویری بزرگ و گاه هولناک از مسیر احتمالی بشر در قرن‌های آینده ترسیم می‌کند؛ مسیری که در آن، انسان از زیستن برای بقا به تلاش برای الوهیت و جاودانگی گذر می‌کند. هراری بحث را از این نقطه آغاز می‌کند که بشر در طول تاریخ برای غلبه بر سه دشمن اصلی خود-قحطی، طاعون و جنگ-جنگیده و اکنون تا حد زیادی بر آنها فائق آمده است. اما وقتی این خطرات فروکش کنند، بشر به سراغ هدف‌های تازه‌تری می‌رود: افزایش طول عمر، بهینه‌سازی احساسات و کسب قدرتی شبه‌خدایی. از این رو، عنوان کتاب «انسان خداگونه» به معنای نوعی انسان آینده است که با اتکا به علم و فناوری، جایگاه خود را از موجودی طبیعی به موجودی طراحی‌شده و شاید فرامعنوی ارتقا می‌دهد. هراری کتاب را در سه محور عمده سامان می‌دهد: نخست، بررسی دستور کار جدید بشر در جهانی که بقا تضمین شده است؛ دوم، تحلیل اینکه چگونه انسان‌ها از رهگذر روایت‌ها و اسطوره‌های جمعی-مانند دین، پول، حقوق بشر یا ایدئولوژی‌ها-به جهان معنا داده‌اند؛ و سوم، تأمل در آینده‌ای که در آن هوش مصنوعی و بیوتکنولوژی از ظرفیت‌های انسانی فراتر روند و ما را از جایگاه محوری‌مان کنار بزنند. یکی از مفاهیم مرکزی کتاب، ایده‌ی «داده‌گرایی» است: دیدگاهی که در آن جریان داده‌ها و الگوریتم‌ها به صورت یک دین یا جهان‌بینی جدید عمل می‌کنند و معنای جهان را نه از درون انسان بلکه از تحلیل داده‌ها استخراج می‌کنند. از نظر هراری، این تحول می‌تواند اومانیسم را-که ستون اصلی تفکر مدرن است-به چالش بکشد. اگر انسان‌ها دیگر منبع تصمیم‌گیری نباشند و الگوریتم‌ها ما را بهتر از خودمان بشناسند، کرامت انسانی و اراده‌ی آزاد چه معنایی خواهند داشت؟ در جهانی که ماشین‌ها کارآمدتر و بی‌طرف‌تر می‌شوند، جایگاه عاطفه، خطا و اخلاق کجا خواهد بود؟ سبک نوشتار هراری ترکیبی از روایت تاریخی، تحلیل فلسفی و پیش‌بینی علمی است. او با زبانی ساده اما اندیشه‌برانگیز، پرسش‌هایی بنیادی درباره‌ی معنای زندگی، آزادی و مسئولیت اخلاقی در عصر فناوری مطرح می‌کند. نقاط قوت کتاب در وسعت نگاه میان‌رشته‌ای و توانایی نویسنده در پیوند دادن تاریخ، علم و فلسفه نهفته است؛ اما همین گستردگی گاه به سادگی بیش از حد در تحلیل‌های علمی منجر می‌شود. برخی منتقدان نیز او را به جبرگرایی و اغراق در نقش فناوری متهم کرده‌اند. با این حال، هراری بیش از آنکه در پی پاسخ باشد، ذهن خواننده را به تأمل و گفت‌وگو درباره‌ی سرنوشت بشر فرامی‌خواند.
در پایان، «انسان خداگونه» نه پیش‌گویی آینده، بلکه دعوتی به بیداری است؛ هشداری درباره‌ی اینکه در مسیر تبدیل شدن به «خدایان»، ممکن است انسانیت خود را از دست دهیم. هراری با نگاهی همزمان تحسین‌آمیز و انتقادی به پیشرفت علمی، از ما می‌خواهد بپرسیم: اگر بتوانیم هر کاری بکنیم، آیا باید آن را انجام دهیم؟ این کتاب، آینه‌ای است در برابر تمدن امروز که در آن انسان، در تلاش برای جاودانگی، شاید بزرگ‌ترین پرسش را از نو طرح می‌کند: انسان بودن یعنی چه؟