کتاب تذکره الاولیاء

«تذکره‌الاولیاء» کتابی است به نثر ساده و در قسمت‌هایی مسجع از عطار نیشابوری. عطار شرح 72 تن از اولیا، عارفان و مشایخ تصوف را با ذکر مکارم اخلاق، مواعظ و سخنان حکمت‌آمیزشان در این کتاب آورده است. این نسخه از تذکره‌الاولیاء با گزینش آرش جواهری و جلد چهارم از مجموعه‌ی «خواندنی‌های» انتشارات عینک است.
این کتاب در حدود سال ۶۱۷ قمری یعنی در آستانه‌ی تاخت و تاز مغولان در ایران نوشته شده است. دست‌نویس‌های معتبر تذکره‌ی‌الاولیاء تا قرن دهم، شامل همین 72 باب است، اما پس از قرن دهم فصل‌های دیگری با عنوان «ذکر متأخران از مشایخ کبار» بر این کتاب افزوده شده که حالات و سخنان ۲۵ تن از عارفان قرن‌های چهارم و پنجم را دربر دارد. بیشتر این پیوست از مآخذی برداشته شده که احتمالا در دسترس مولف تذکره‌ی‌الاولیاء نیز بوده و مطالب آن به شیوه‌ی تذکره‌ی‌الاولیاء نوشته شده است.
هر باب با عباراتی مسجع اوصاف هریک از اولیا را بیان می‌کند. این سرآغازهای مسجع و کوتاه خالی از تکلف نیست، اما پس از آن‌ها نثر کتاب بسیار ساده و روشن و استوار است. نخستین باب به حالات و سخنان امام صادق(ع) و آخرین باب به حسین بن منصور پارسی معروف به حلاج می‌پردازد. عطار نمونه‌هایی از رفتار، کردار، افکار و گفتار هر عارف را بیان می‌کند. او هر زندگی‌نامه را با یک متن دو سطری مسجع آغاز می‌کند و در این سطرها چکیده‌ی احوال و خصوصیات روحی و اخلاقی صاحب زندگی‌نامه را روایت می‌کند. در زندگی‌نامه‌های بلند، پس از این دو سطر چند قول درباره‌ی احوال او «نقل» می‌شود و سپس نمونه‌ی گفته‌های او می‌آید. این گفته‌ها معمولا کوتاه هستند و از چند کلمه تجاوز نمی‌کنند. البته قول‌های بلند هم، که گاه به نیم صفحه می‌رسند نیز در کتاب وجود دارند.
عطّار در مقدمه‌ی کتاب، نحوه‌ی گزینش و تألیف مطالب را بیان کرده است. بنا بر مقدمه، نقل‌ها و روایت‌های تذکره‌ی‌الاولیاء التقاطی از مطالب کتاب‌های دیگر است. مولف به اختصار و ایجاز توجه داشته و تا آ‌ن‌‍‌‌جا که می‌توانسته از افزودن توضیحات بر سخنان مشایخ پرهیز کرده است. بخشی از مطالب کتاب او، خاصه کلمات و سخنان مشایخ، از منابع عربی ترجمه شده است. البته در مواردی که عطار مطالب را عینا از کتاب‌هایی چون ترجمه‌ی رساله‌ی قشیریه آورده، از نثر آن ترجمه و منابع مشابه پیروی کرده است. عطار در ترجمه‌ی سخنان مشایخ از زبان عربی نیز همان سادگی و روشنی را رعایت کرده است.
«تذکره‌الاولیاء» کتابی خواندنی نه تنها برای علاقمندان به عرفان و زندگی عرفا بلکه برای شعرا و ادبا نیز هست؛ نثر ساده و شاعرانه‌ی این کتاب می‌تواند سرمشقی برای علاقمندان به نویسندگی باشد.