کتاب طنزآوران جهان نمایش 37

«موسیو توپاز» (Topaze) نوشتهٔ مارسل پانیول، جلد سی‌وهفتم مجموعهٔ «طنزآوران جهان نمایش» نشر گویاست که داریوش مودبیان آن را به فارسی برگردانده است. این کمدی چهارپرده‌ای در سال ۱۹۲۸ به صحنه رفت و نخستین موفقیت بزرگ تئاتری پانیول شد؛ نویسنده‌ای که بعدها با نمایشنامه‌ها و فیلم‌هایش به یکی از چهره‌های مهم فرهنگ فرانسه در قرن بیستم تبدیل شد. «موسیو توپاز» بر یک تضاد اخلاقی ساده اما پربازده بنا شده است: اگر جامعه به صداقت پاداش ندهد و حتی انسان صادق را مجازات کند، صداقت تا چه اندازه می‌تواند دوام بیاورد؟ توپاز آموزگاری ساده، منضبط و تا اندازه‌ای ساده‌دل در مدرسه‌ای خصوصی است. او به همان اصول اخلاقی‌ای باور دارد که به شاگردانش درس می‌دهد: درستکاری، تلاش و برتری شرافت بر پول. مشکل از جایی آغاز می‌شود که مدیر مدرسه از او می‌خواهد نمرهٔ فرزند خانواده‌ای ثروتمند را برخلاف شایستگی واقعی‌اش تغییر دهد. توپاز نمی‌پذیرد و همین پافشاری بر اصل اخلاقی جایگاه شغلی‌اش را به خطر می‌اندازد. کمی بعد، نیاز به کار او را به محیطی کاملا متفاوت می‌کشاند؛ جایی که یک سیاستمدار فاسد و اطرافیانش می‌خواهند از ظاهر بی‌گناه و اعتبار اخلاقی او برای معاملات خود استفاده کنند. پانیول از همین جابه‌جایی میان مدرسه و جهان تجارت و سیاست، ساختمان طنز نمایشنامه را می‌سازد. در کلاس درس، شعارهایی دربارهٔ فضیلت، کار و بی‌ارزشی پول بر دیوارها نوشته شده‌اند؛ بیرون مدرسه، همان جامعه بر اساس پول، نفوذ و رابطه عمل می‌کند. تضاد خنده‌دار و در عین حال تلخ این است که توپاز اصولی را تدریس می‌کند که محیط اجتماعی خودش مرتب آن‌ها را نقض می‌کند. طنز اثر بنابراین فقط متوجه فساد چند شخصیت خاص نیست؛ شکاف میان اخلاق رسمی و رفتار واقعی جامعه را هدف می‌گیرد. یکی از نقاط قوت نمایشنامه شخصیت اصلی آن است. توپاز صرفا احمقی ساده‌لوح نیست که دیگران فریبش بدهند. پانیول او را انسانی می‌سازد که اخلاقش تا زمانی بدیهی به نظر می‌رسد که هزینهٔ واقعی آن را نپرداخته است. مواجهه با جهانی که فضیلت را نشانهٔ ضعف می‌گیرد، او را در موقعیتی قرار می‌دهد که باید بفهمد اصول اخلاقی اگر نتوانند در برابر فشار منفعت دوام بیاورند، چه معنایی دارند. همین مسئله «موسیو توپاز» را از یک کمدی موقعیت معمولی فراتر می‌برد. نمایشنامه در عین حال محصول زمانهٔ خود است و برخی تیپ‌های اجتماعی و سازوکارهای کمدی آن امروز آشنا یا حتی قابل پیش‌بینی به نظر می‌رسند. پانیول فساد را نیز بیش از آنکه از منظر ساختارهای پیچیدهٔ سیاسی بررسی کند، در قالب رفتار افراد، جاه‌طلبی و وسوسهٔ پول نشان می‌دهد. بااین‌حال، دقت او در تشخیص رابطهٔ میان منزلت، ثروت و اخلاق باعث شده است «توپاز» بارها روی صحنه برگردد و چندین بار برای سینما اقتباس شود. خود پانیول نیز دو نسخهٔ سینمایی از آن ساخت. پرسش ماندگار نمایشنامه چندان دربارهٔ این نیست که آدم‌های فاسد چرا فاسدند. مسئلهٔ دشوارتر این است که جامعه با آدم صادق چه می‌کند؛ به‌خصوص وقتی هر روز به او نشان می‌دهد اصولی که آموخته، دقیقا همان چیزهایی هستند که برای موفق‌شدن باید کنار بگذارد.