کتاب مردم شناسی فرهنگ،کار و تولید و فرآوری خوراک و پوشاک

«مردم‌شناسی فرهنگ، کار و تولید و فرآوری خوراک و پوشاک» نوشتهٔ علی بلوکباشی پژوهشی گسترده در حوزهٔ مردم‌شناسی اقتصادی و فرهنگ مادی ایران است. مسئلهٔ کتاب از جایی آغاز می‌شود که «کار» را صرفا فعالیتی برای تولید درآمد نبینیم. کاشت محصول، پخت غذا، بافتن پارچه یا دوخت لباس در هر جامعه با دانش بومی، تقسیم کار، مناسبات خانوادگی، بازار، آیین، ذوق زیبایی‌شناختی و حافظهٔ تاریخی درآمیخته است. بلوکباشی در این کتاب به همین لایه‌های فرهنگی توجه دارد و می‌پرسد اشیاء و خوراک‌هایی که در زندگی روزمره بدیهی به نظر می‌رسند، از چه شبکه‌ای از مهارت‌ها و روابط اجتماعی بیرون می‌آیند. کتاب در چهار بخش تنظیم شده است. بخش نخست به بنیادهای کار و تولید می‌پردازد و کشاورزی، محصولات زراعی و نحوهٔ ورود آن‌ها به چرخهٔ مبادله و بازار را بررسی می‌کند. اینجا تولید صرفا نتیجهٔ رابطهٔ انسان و زمین نیست؛ شیوهٔ مالکیت، تقسیم وظایف، ابزار، دانش محلی و مناسبات مبادله نیز در شکل‌گیری آن دخالت دارند. همین رویکرد کتاب را از تاریخ سادهٔ محصولات یا فنون جدا می‌کند و به قلمرو مردم‌شناسی اقتصادی می‌برد. بخش دوم به خوراک و آشپزی اختصاص دارد. بلوکباشی آشپزی را فعالیتی صرفا خانگی یا مجموعه‌ای از دستورهای پخت نمی‌بیند؛ تاریخ شکل‌گیری خوراک‌ها، فنون آماده‌سازی، شیوه‌های خوردن و جایگاه اجتماعی غذا اهمیت پیدا می‌کنند. یک خوراک می‌تواند دربارهٔ اقلیم، دسترسی به مواد اولیه، مناسبات اقتصادی و حتی تصور جامعه از منزلت و مناسبت‌های آیینی اطلاعات بدهد. از این منظر، سفره نیز به اندازهٔ بازار یا مزرعه می‌تواند موضوع مطالعهٔ مردم‌شناختی باشد. در بخش سوم، همین منطق دربارهٔ پوشاک ادامه پیدا می‌کند. توجه از لباس به‌عنوان شیء نهایی به فرایند ساخت آن منتقل می‌شود: مواد اولیه، فنون تولید، هنرهای مرتبط و دانشی که در طول نسل‌ها منتقل شده است. پوشاک هم نیاز مادی است و هم نشانه‌ای فرهنگی؛ جنس، شکل و شیوهٔ تولید آن می‌تواند تفاوت‌های منطقه‌ای، اقتصادی و اجتماعی را آشکار کند. بنابراین خوراک و پوشاک در این کتاب دو نمونه از حوزه‌ای بزرگ‌ترند که انسان‌شناسان آن را «فرهنگ مادی» می‌نامند. بخش پایانی ساختار متفاوتی دارد. بلوکباشی شماری از رساله‌های قدیمی و تحقیقات جدید دربارهٔ مبادلهٔ کالا، کشاورزی، آشپزی و پوشاک را معرفی و نقد می‌کند. این بخش نشان می‌دهد پژوهش او فقط بر مشاهدهٔ فرهنگ عامه استوار نیست؛ اسناد و متون پیشین نیز بخشی از مواد کارند. خود بلوکباشی در نوشته‌های دیگرش نیز بر اهمیت دانش و هنر نهفته در فرهنگ مردم و ضرورت ثبت و مطالعهٔ آن‌ها تأکید کرده است. امتیاز کتاب در وسعت مواد و پیوندزدن فعالیت‌های ظاهرا معمول زندگی با ساختارهای فرهنگی است. در مقابل، همین ساختار مجموعه‌مقاله‌ای سبب می‌شود کتاب بیش از آنکه یک استدلال نظری واحد را از ابتدا تا پایان پیش ببرد، مجموعه‌ای از مطالعات مرتبط باشد؛ فصل‌ها از نظر روش، موضوع و مقیاس کاملا یکدست نیستند. این ویژگی برای استفادهٔ مرجع سودمند است، اما خواننده‌ای که انتظار تک‌نگاری منسجمی دربارهٔ یک جامعه یا یک نظام اقتصادی مشخص دارد باید این تفاوت را در نظر بگیرد. کتاب در نهایت توجه را به چیزی برمی‌گرداند که زندگی مدرن غالبا پنهان می‌کند: پشت یک لقمه غذا یا قطعه‌ای لباس، زنجیره‌ای از کار، دانش، ابزار و روابط انسانی قرار دارد. شیء روزمره وقتی از مسیر تولیدش دیده شود، می‌تواند به سندی از تاریخ و فرهنگ یک جامعه تبدیل شود.