کتاب تاریخ تحلیلی جامعه شناسی دیوان سالاری در ایران 2

کتاب «تاریخ تحلیلی جامعه شناسی دیوان سالاری در ایران جلد دوم» نوشته علی‌اکبر فرهنگی، محصول سه دهه پژوهش در زمینه تحولات نظام اداری و ساختار قدرت در حکومت‌های اسلامی است. این مجلد از مجموعه ۶ جلدی نویسنده، دیوان‌سالاری را به عنوان ستون فقرات دولت‌ها بررسی می‌کند که با وجود فروپاشی سلسله‌های مختلف، بقای خود را حفظ کرده و تکامل یافته است. نویسنده با ورود به جزئیات تاریخی، روند تطور مسائل اداری را از دوران خلافت امویان آغاز می‌کند. در این مقطع، موضوعاتی نظیر دیوان خاتم، دیوان قضا، فرآیند برگرداندن دیوان‌ها به زبان عربی و نظام ضرب سکه تحلیل می‌شوند. اقتباس رسم طراز از دربار روم و ایران باستان و تغییر آن توسط عبدالملک بن مروان اموی به منظور انطباق با احکام اسلامی و اجتناب از ترسیم چهره، نشان‌دهنده چگونگی تغییر مسائل اداری در تقاطع دین و قدرت است.
در ادامه، تمرکز پژوهش به عصر عباسیان معطوف می‌شود و نقش اساسی وزیران ایرانی در تثبیت قدرت خلافت بررسی می‌گردد. ساختار نظام اداری عباسیان با تفکیک دقیق وظایف در دیوان اشراف، دیوان برید، دیوان مظالم و دیوان محتسب تشریح می‌شود. نویسنده با بررسی منابع مالی دولت‌ها و زمینه‌های افول اقتدار عباسیان، بستر برخاستن حکومت‌های مستقل ایرانی را واکاوی می‌کند. قیام‌هایی نظیر حرکت حسن‌بن‌زید در سال‌های 250تا 280هجری قمری و شکل‌گیری دولت‌های طاهریان، صفاریان و سامانیان، از زاویه نیازهای پدیدآمده در سازمان‌های سیاسی و اداری ارزیابی می‌شوند.
اوج بررسی ساختارهای دیوانی در بخش مربوط به حکومت شیعی آل بویه بروز می‌یابد. استیلای آل بویه بر بغداد موجب دگرگونی در روابط قدرت شد و دیوان‌سالاری منسجمی را رقم زد. در این دوره، دیوان رسائل، دیوان جیش برای امور لشکری، دیوان نفقات جهت مدیریت هزینه‌ها، دیوان بیت‌المال، دیوان توقیع و دیوان قضا با کارکردهای تفکیک‌شده فعالیت می‌کردند. بررسی وظایف صاحب شرطه و نقش اهل بیوتات و خاندان‌های دیوانی در فارس، جزئیات دقیقی از شیوه کشورداری در این مقطع تاریخی ارائه می‌دهد. کتاب «تاریخ تحلیلی جامعه شناسی دیوان سالاری در ایران جلد دوم» تماما بر بررسی مستندات تاریخی متمرکز است و چگونگی مدیریت قلمروهای پهناور اسلامی را از طریق شبکه‌های ارتباطی نظیر وسایل حمل و نقل اخبار نشان می‌دهد. این اثر به بطن تشکیلات حکومتی نفوذ کرده و نشان می‌دهد که دیوان‌سالاران چگونه در عبور از بحران‌های پیاپی، ماشین اداره کشور را روشن نگه می‌داشتند.