کتاب روزنامه خاطرات ناصرالدین شاه قاجار (جلد 10)

«روزنامه خاطرات ناصرالدین‌شاه قاجار، جلد دهم: از شعبان ۱۲۹۹ تا رجب ۱۳۰۰» بخشی از مجموعه گسترده یادداشت‌های روزانه ناصرالدین‌شاه است که به کوشش مجید عبدامین تصحیح و تدوین شده و در مجموعه «گنجینه اسناد و تاریخ ایران» بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار با همکاری نشر سخن انتشار یافته است. این جلد که چاپ نخست آن در سال ۱۴۰۳ منتشر شده، تقریبا یک سال از زندگی شاه و دربار قاجار را ثبت می‌کند؛ دوره‌ای که بخش قابل توجهی از آن به سفرهای ییلاقی شاه به لار، نور، نمارستاق، بلده، یوش، دونا و شهرستانک می‌گذرد. کتاب همچنین «روزنامه هوا و اثرهای آسمانی و زمینی» را در خود دارد و از این حیث فقط خاطرات شخصی یک پادشاه نیست، بلکه مجموعه‌ای از مشاهدات روزانه درباره طبیعت، سفر، دربار و جامعه پیرامون اوست. ناصرالدین‌شاه از معدود پادشاهان ایران است که حجم بزرگی از تجربه روزمره خود را مستقیما ثبت کرده است. نوشته‌های او با تاریخ رسمی تفاوت دارند. در تاریخ رسمی معمولا جنگ، قرارداد، عزل وزیر یا بحران سیاسی اهمیت پیدا می‌کند؛ در روزنامه شاه ممکن است همان روز با وضع هوا، مسیر شکار، غذایی که خورده شده، ملاقات با یک درباری، بیماری کسی از اهل حرم یا جزئیات یک سفر آغاز شود. همین ناهم‌ترازی منبع را ارزشمند می‌کند. قدرت از چشم کسی دیده می‌شود که در مرکز آن قرار دارد و بسیاری از اموری را که مورخ بعدی «جزئی» می‌شمارد، بخشی از زندگی واقعی خود می‌دانسته است. زبان یادداشت‌های ناصرالدین‌شاه نیز غالبا ساده‌تر و بی‌تکلف‌تر از نثر رسمی دربار است؛ ویژگی‌ای که درباره دیگر مجلدات این روزنامه نیز مورد توجه قرار گرفته است. سفرهای ییلاقی بخش عمده جلد دهم را تشکیل می‌دهند. شاه مسیر حرکت، محل توقف، شکار، آب‌وهوا، مناظر و آدم‌هایی را که در راه می‌بیند ثبت می‌کند. برای خواننده امروز این مطالب فقط شرح تفریح یک پادشاه نیستند. از میان آنها می‌توان تصویری از جغرافیای تاریخی شمال و شمال‌شرق تهران، راه‌های ارتباطی، وضع آبادی‌ها، مناسبات شاه با رجال محلی و شیوه حرکت یک اردوی سلطنتی به دست آورد. نام‌هایی چون یوش، بلده و نمارستاق امروز نیز آشنا هستند، اما در این خاطرات در شبکه‌ای از راه‌ها، اقامتگاه‌ها، شکارگاه‌ها و مناسبات قدرت دوره قاجار ظاهر می‌شوند. پس از بازگشت شاه از این سفرها، ریتم خاطرات تغییر می‌کند. عزل و نصب‌های دولتی، ساخت‌وسازها و اتفاقات روزمره دربار وارد یادداشت‌ها می‌شوند. گزارش‌های مربوط به تعزیه و شبیه‌خوانی در تکیه دولت نیز از بخش‌های مهم این جلد است. تکیه دولت در دوره ناصری فقط محل اجرای یک نمایش مذهبی نبود؛ در آن آیین، سیاست، نمایش قدرت سلطنتی و فرهنگ عمومی به یکدیگر می‌رسیدند. یادداشت شاه از این مراسم به همین سبب برای پژوهشگر تاریخ نمایش و فرهنگ دوره قاجار نیز ارزش دارد، حتی اگر خود نویسنده هنگام ثبت آنها قصد انجام پژوهشی فرهنگی نداشته باشد. بخش مربوط به «هوا و اثرهای آسمانی و زمینی» وجه متفاوت دیگری از ذهن ناصرالدین‌شاه را آشکار می‌کند. او در یادداشت‌های خود به تغییرات هوا و پدیده‌های طبیعی توجه نشان می‌داد و گاه در میان همین ثبت‌ها دوباره به وقایع روزانه در تهران، دیدار با رجال یا اقامت در ییلاقات بازمی‌گشت. اهمیت چنین موادی امروز حتی بیش از مقصود اولیه نویسنده است؛ زیرا جزئیاتی را حفظ کرده‌اند که معمولا وارد اسناد سیاسی نمی‌شوند. با این حال، خاطرات ناصرالدین‌شاه را نباید گزارشی بی‌طرف از ایران دوره قاجار دانست. این ایران از پنجره دربار دیده می‌شود. دهقان، زن حرم، مأمور دولتی، روستایی یا مخالف سیاسی بیشتر زمانی وارد متن می‌شود که با مسیر زندگی شاه تلاقی کند. سکوت‌های متن نیز به اندازه گفته‌های آن اهمیت دارند. نویسنده خود صاحب قدرت است و طبیعی است که درباره عزل یک مقام، رفتار یک شخص یا حادثه‌ای سیاسی همان چیزی را ببیند که از موقعیت سلطنت می‌توان دید. ارزش تاریخی روزنامه دقیقا وقتی آشکار می‌شود که آن را در کنار اسناد، مکاتبات و روایت‌های دیگر دوره بخوانیم، نه به جای آنها. جلد دهم برای خواننده عمومی نیز جذابیتی دارد که از همین جزئیات می‌آید. ناصرالدین‌شاهی که در کتاب‌های تاریخ بیشتر با امتیازها، درباریان و نیم‌قرن سلطنت شناخته می‌شود، اینجا صبح از خواب بیدار می‌شود، راه می‌افتد، هوا را نگاه می‌کند، از کسی عصبانی می‌شود، به شکار می‌رود و شب دوباره چیزی در دفترش می‌نویسد. قدرت برای لحظه‌ای لباس رسمی خود را کنار می‌گذارد و به عادت روزانه تبدیل می‌شود. شاید تاریخ دقیقا در همین لحظه‌ها زنده‌تر باشد: آنجا که شاه هنوز نمی‌داند کدام جمله دفتر روزانه‌اش یک قرن بعد برای ما سند خواهد شد.