کتاب پزشکی، بهداشت عمومی و حکومت قاجار

هرمز ابراهیم‌نژاد در کتاب «پزشکی، بهداشت عمومی و حکومت قاجار»، به بررسی مستند از دوران گذار نظام سلامت در ایران سده نوزدهم میلادی می پردازد. این اثر بر تعامل ساختاری میان طب سنتی و دانش نوین متمرکز است و روند تدریجی پذیرش شیوه‌های جدید درمان را در درون حاکمیت و جامعه بررسی می‌کند.
نویسنده در بخش نخست، سیاست‌های دولت قاجار را در مواجهه با بیماری‌های واگیردار و واکنش توده‌های مردم موشکافی می‌کند. مقاومت‌های عمومی در برابر واکسیناسیون اجباری آبله، به‌ویژه در شهرهایی نظیر یزد، به‌خوبی نشان‌دهنده چالش‌های یک حکومت سنتی در اعمال رویه‌های بهداشتی است. ابراهیم‌نژاد توضیح می‌دهد که چگونه تأسیس نهادهای نظارتی مانند «مجلس حفظ‌الصحه» توانست به‌مرور پذیرش جامعه را برای روش‌های نوین درمانی به همراه بیاورد. این بخش از کتاب، تأثیر مستقیم دگرگونی‌های سیاسی و اجتماعی را بر ساختار بیمارستان‌ها و روند نسخه‌نویسی تحلیل می‌کند و مسائل مرتبط با سلامت را مستقیما در بستر تاریخ اجتماعی ایران قرار می‌دهد.
توجه به بهداشت نظامیان و وضعیت پادگان‌ها از دیگر مسائلی است که در این اثر رفرنس بسیار به منابع آرشیوی بررسی می‌شود. بر اساس مستندات ارائه شده و گزارش‌های تاریخی پزشکانی چون یوهان شلیمر در سال ۱۲۹۱ قمری، فقدان اقامتگاه‌های استاندارد برای سربازان و تعویق چندماهه حقوق آن‌ها، بستر مناسبی برای شیوع گسترده بیماری‌هایی نظیر تیفوس فراهم می‌کرد. گزارش‌های کتاب نشان می‌دهد که حتی تلاش‌های دوران صدارت امیرکبیر از سال ۱۲۶۵ تا ۱۲۶۷ قمری برای ساخت سربازخانه‌های جدید، به دلیل عدم انطباق معماری با استانداردهای بهداشتی، نتوانست این بحران تلفات انسانی را مهار کند.
نیمه دوم کتاب به تصحیح و تحلیل یک متن تاریخی ارزشمند تحت عنوان نسخه 505 اختصاص می‌یابد. این نسخه، سند مهمی درباره نخستین «مریض‌خانه دولتی» در تهران است. ابراهیم‌نژاد از طریق بازخوانی این سند، تشکیلات اداری، نحوه پذیرش بیماران بی‌بضاعت و ارتباط سیاست‌های مذهبی با بودجه‌بندی بیمارستان‌های خیریه را بیان می‌کند. او با بررسی تطبیقی این متن در کنار سایر مستندات، شرح می‌دهد که حکومت قاجار چگونه با حفظ عناوین و مناصب درباری قدیمی، تلاش کرد طب سنتی را با الزامات پزشکی مدرن همسو سازد.
در فصل‌های پایانی، کتاب به سراغ جنبه‌های معرفت‌شناختی نوسازی پزشکی می‌رود. هرمز ابراهیم‌نژاد اثبات می‌کند که ورود علم پزشکی جدید به ایران، صرفا واردات یک تکنیک درمانی نبود، بلکه تغییری اساسی در شیوه مدیریت بهداشت عمومی محسوب می‌شد. این اثر پیچیدگی‌های نهادینه شدن بهداشت در ساختار اداری قاجار را تشریح می‌کند و می کوشد به تاریخچه سرگذشت بهداشت در ایران بطور جامع پاسخ دهد.