کتاب Twelfth Night

«شب دوازدهم» اثر ویلیام شکسپیر، با عنوان کامل «شب دوازدهم، یا هر چه شما بخواهید»، از پخته‌ترین کمدی‌های رمانتیک اوست؛ نمایشی که در ظاهر بر سوءتفاهم، لباس مبدل، عشق‌های اشتباه و موقعیت‌های خنده‌آور بنا شده، اما در لایه‌های عمیق‌تر، درباره سیالیت هویت، جنون عشق و وارونگی نظم اجتماعی سخن می‌گوید. عنوان نمایشنامه به جشن «شب دوازدهم» اشاره دارد؛ زمانی آیینی که در آن قواعد معمول جامعه موقتا تعلیق می‌شوند و مرز میان ارباب و خدمتکار، عقل و جنون، مردانگی و زنانگی، و جدیت و بازی فرو می‌ریزد. از همین رو، جهان ایلیریا در این نمایشنامه نه مکانی واقع‌گرا، بلکه فضایی فستیوالی و ناپایدار است که در آن میل انسانی مسیرهای غیرمنتظره پیدا می‌کند. داستان با ورود ویولا به سرزمین خیالی ایلیریا آغاز می‌شود. او پس از غرق شدن کشتی و با این تصور که برادر دوقلویش، سباستین، جان باخته است، برای حفظ امنیت خود هویت تازه‌ای برمی‌سازد و در لباس مردی جوان به نام سزاریو به خدمت دوک اورسینو درمی‌آید. اورسینو مردی اشرافی، شاعرمنش و گرفتار عشقی نمایشی است؛ او خود را عاشق اولیویا می‌داند، کنتسی ثروتمند که به سبب سوگ مرگ برادرش، از پذیرش خواستگاران سر باز می‌زند. اورسینو، سزاریو را به عنوان پیام‌آور عشق نزد اولیویا می‌فرستد، اما همین مأموریت ساده، مثلثی پیچیده و طنزآمیز می‌سازد: اورسینو عاشق اولیویاست، اولیویا به سزاریو دل می‌بندد، و سزاریو که در حقیقت ویولاست، پنهانی عاشق اورسینو می‌شود. در این ساختار، عشق نه احساسی عقلانی و پایدار، بلکه نیرویی توهم‌زا، شتاب‌زده و گاه خودفریبانه است. شخصیت‌ها بیشتر عاشق تصویر ذهنی خود از دیگری‌اند تا خود او. اورسینو در عشق خود به اولیویا نوعی لذت مالیخولیایی می‌یابد و بیش از آنکه اولیویا را بشناسد، شیفته حالت عاشق بودن است. اولیویا نیز با وجود سوگ و انزوا، ناگهان به پیام‌آوری دل می‌بندد که هویتش را نمی‌شناسد. شکسپیر با این بازی‌های عاطفی نشان می‌دهد که عشق در بسیاری مواقع با سوءبرداشت، فرافکنی و خیال همراه است و انسان عاشق، بیش از آنکه حقیقت را ببیند، خواسته خود را بر جهان تحمیل می‌کند. لباس مبدل ویولا یکی از مهم‌ترین ابزارهای مفهومی نمایشنامه است. حضور او در قالب سزاریو مرزهای جنسیت و هویت را ناپایدار می‌کند و نشان می‌دهد جذابیت، میل و ارتباط انسانی همیشه تابع قالب‌های آشکار اجتماعی نیست. مخاطب، برخلاف بسیاری از شخصیت‌ها، از هویت واقعی ویولا آگاه است و همین آگاهی، آیرونی دراماتیک نمایش را می‌سازد. هر گفت‌وگو میان اورسینو و سزاریو، یا اولیویا و سزاریو، دو معنا دارد: معنایی که شخصیت‌ها می‌فهمند و معنایی عمیق‌تر که مخاطب درک می‌کند. این دوگانگی، هم منشأ کمدی است و هم سرچشمه تأملی جدی درباره نقاب‌هایی که انسان‌ها در جامعه بر چهره می‌زنند. در کنار پیرنگ رمانتیک، پیرنگ فرعی مربوط به مالولیو، سر توبی بلچ، سر اندرو و ماریا، بعدی تیره‌تر و اجتماعی‌تر به نمایشنامه می‌دهد. مالولیو، مباشر خشک، مغرور و اخلاق‌گرای اولیویا، قربانی نقشه‌ای می‌شود که برای تحقیر او طراحی شده است. ماریا با جعل نامه‌ای عاشقانه از زبان اولیویا، او را متقاعد می‌کند که کنتس به او علاقه دارد و مالولیو را به رفتارهایی مضحک و نامتناسب وامی‌دارد. این بخش اگرچه سرشار از طنز است، اما در پایان رنگی از بی‌رحمی پیدا می‌کند؛ زیرا مجازات مالولیو از حد شوخی فراتر می‌رود و تلخی انتقام را وارد فضای کمدی می‌کند. اوج نمایش با ورود سباستین، برادر دوقلوی ویولا، رخ می‌دهد. شباهت او با سزاریو زنجیره‌ای از سوءتفاهم‌ها را کامل می‌کند و اولیویا، به گمان اینکه با سزاریو روبه‌روست، با سباستین ازدواج می‌کند. در پایان، با رویارویی خواهر و برادر، گره هویت‌ها گشوده می‌شود و نظم اجتماعی ظاهرا بازمی‌گردد. اورسینو پس از شناختن هویت واقعی ویولا، عشق خود را از اولیویا به سوی او تغییر می‌دهد؛ تغییری که برای مخاطب مدرن ممکن است شتاب‌زده و تا حدی غیرواقع‌گرایانه به نظر برسد. در مجموع، «شب دوازدهم» کمدی‌ای درباره آشوب زیبای عشق است؛ عشقی که عقل را مختل می‌کند، هویت‌ها را جابه‌جا می‌سازد و قراردادهای اجتماعی را به بازی می‌گیرد. شکسپیر در پس خنده و سرگرمی، جهانی می‌آفریند که در آن هیچ چیز کاملا ثابت نیست؛ نه جنسیت، نه طبقه، نه میل و نه حتی مرز میان شادی و اندوه.