کتاب از میترا تا ایلیا

کتاب «از میترا تا ایلیا: فرشته‌شناخت آریایی - ابراهیمی و راز تبار ملک‌صدیق» نوشته سهیل صفاری، اثری در حوزه الهیات تطبیقی و تاریخ ادیان است که به بررسی ارتباطات پنهان و آشکار میان سنت‌های اعتقادی می‌پردازد. ایده مرکزی این پژوهش بر این اصل استوار است که سیستم‌های الهیاتی، به‌ویژه در ادیان ابراهیمی، ساختارهایی بسته و ایزوله نیستند، بلکه همواره در طول تاریخ ناسوتی و مقدس با محیط پیرامون خود و دیگر مکاتب تبادل فکری داشته‌اند. نویسنده با تمرکز بر دوران تبعید یهودیان در بابل، نشان می‌دهد که چگونه نه قرن زیستن این قوم در زیر سایه حاکمیت امپراتوری‌های ایرانی مانند پارتیان و ساسانیان، موجب ورود عناصر یزدان‌شناسی و فرشته‌شناخت ایرانی به دین یهود شد. این تاثیرپذیری که به روشنی در تلمود بابلی انعکاس یافته، بعدها در دوران گائونیم و در حوزه‌های علمیه کهن یهودی نظیر سوره و پومبدیتا تداوم یافت و چهره‌هایی چون سعدیه گائون تفاسیر نوینی از حضور ساکن خداوند یا «شخینا» ارائه دادند. از دیدگاه صفاری، همین درهم‌تنیدگی فرهنگی زمینه‌ساز پیدایش فرقه‌های عرفانی چون اسن‌ها و ناصری‌ها شد که در نهایت بستر ظهور مسیحیت را فراهم آوردند. وی برای اثبات الگوی تسلسلی و دوری تاریخ مقدس، به نمونه قزلباشان آناتولی نیز اشاره می‌کند که باورهایشان تلفیقی شگفت‌انگیز از مناسک مسیحی، آیین‌های رازآلود مشابه میترائیسم و غلو در جایگاه حضرت علی (ع) بوده است.
این پژوهش ساختاری چهاربخشی دارد که در هر دفتر، یکی از مفاهیم الهیات تطبیقی بررسی می‌شود. دفتر اول با عنوان «لوگوس» به انکشاف کلمه الهی می‌پردازد و سیر تطور این مفهوم را از الهیات فیلون اسکندرانی و عهد عتیق تا تفسیر انجیل یوحنا و مناقشات فرقه‌های اولیه مسیحی مانند آریوس، ابیونی‌ها، نسطوریان و اسنی‌ها پی می‌گیرد. در دفتر دوم که «ملک‌صدیق» نام دارد، تمرکز بر مفاهیم عرفان یهودی و نقش واسطه‌های الهی است. در این بخش، خواننده با آموزه‌هایی درباره مقام صدّیق، فرشته مقرب متاترون به عنوان دانای اسرار، پیوند خنوخ با ملکیصدق، مفهوم شخینا و کالبد الهی آشنا می‌شود و روایت‌های زوهری مورد نقد و بررسی قرار می‌گیرند. دفتر سوم تحت عنوان «مسیح - فرشته»، به موضوع مسیح‌شناخت فرشتگانی می‌پردازد و تطبیقی خواندنی میان صفات امشاسپندان ایرانی با فرشتگانی چون میکائیل و ایلیا-سندلفون ارائه می‌دهد. نویسنده در این بخش از کیهان‌شناسی مندایی و مفاهیمی چون عالم هورقلیا بهره می‌گیرد تا مقایسه‌ای جسورانه میان اوصاف میترا، میکائیل و حضرت علی (ع) ترتیب دهد. در نهایت، دفتر چهارم به مفهوم «علی (ع)» اختصاص یافته است؛ جایی که نویسنده از منظری باطنی و متفاوت به علی‌شناخت روی آورده و بروزات کمل روح اعظم را در قامت ایشان و مسیح بررسی می‌کند و نمادگرایی شیر و خورشید را تحلیل می‌نماید. در مجموع، کتاب تلاشی صادقانه است تا با اتصال نقاط مبهم تاریخ تطور ادیان، تصویری روشن‌تر از حقیقت مشترک و میراث درهم‌تنیده ادیان ابراهیمی و ایرانی به دست دهد.