کتاب حصاری از دروغ

صبح ششم ژوئن ۱۹۴۴، نیروهای متفقین در نرماندی فرود آمدند، اما موفقیت عملیات فقط به کشتی‌ها، هواپیماها و سربازانی که از کانال مانش عبور کردند وابسته نبود. ماه‌ها پیش از آن، جنگ دیگری جریان داشت: جنگی برای ساختن تصویری دروغین از واقعیت. آنتونی کیو براون در «حصاری از دروغ» تاریخ همین نبرد اطلاعاتی را بازسازی می‌کند؛ مجموعه‌ای پیچیده از رمزگشایی، ضدجاسوسی، مأموران دوجانبه، عملیات فریب و اطلاعات ساختگی که هدف نهایی آن متقاعدکردن فرماندهی آلمان به برداشتی نادرست از زمان، محل و ابعاد تهاجم متفقین بود. مرکز ثقل کتاب عملیات «بادی‌گارد» و شبکهٔ عملیات‌هایی است که پیرامون تهاجم نرماندی شکل گرفتند، اما براون دامنهٔ روایت را بسیار گسترده‌تر می‌گیرد. برای فهم اینکه چنین فریبی چگونه ممکن شد، به سال‌های پیش از روز دی بازمی‌گردد و شکل‌گیری دستگاه اطلاعاتی بریتانیا و متفقین، شکستن رمزهای آلمانی، «اولترا»، ماشین انیگما، نظام مأموران دوجانبه و رقابت سرویس‌های اطلاعاتی دو طرف را دنبال می‌کند. بنابراین خواننده با تاریخی صرفا نظامی مواجه نیست؛ کتاب نشان می‌دهد تصمیم‌های میدان نبرد تا چه اندازه به کیفیت اطلاعاتی وابسته بودند که فرماندهان دربارهٔ دشمن در اختیار داشتند و گاه مهم‌تر از آن، به اطلاعاتی که می‌توانستند دشمن را وادار کنند باور کند. یکی از جذاب‌ترین بخش‌های این تاریخ، چگونگی ساخته‌شدن واقعیتی جعلی برای آلمان‌هاست. در عملیات «فورتی‌تیود» ارتشی خیالی، استقرارهای ساختگی، ترافیک رادیویی کنترل‌شده و گزارش‌های مأموران دوجانبه در کنار یکدیگر قرار گرفتند تا تهدید اصلی متفقین نه نرماندی، بلکه منطقهٔ پا-دو-کاله به نظر برسد. براون نشان می‌دهد فریب موثر با یک دروغ منفرد ساخته نمی‌شود. دشمن باید با شبکه‌ای از نشانه‌های سازگار روبه‌رو شود که پیش‌فرض‌های خودش را نیز تأیید می‌کنند. از این منظر، «حصاری از دروغ» کتابی دربارهٔ روان‌شناسی اطلاعات نیز هست: اینکه چگونه سازمان‌ها میان داده‌ها انتخاب می‌کنند، چگونه انتظارهای قبلی بر تفسیر شواهد اثر می‌گذارند و چگونه می‌توان همین انتظارها را علیه آنان به کار گرفت. براون روایت خود را با انبوهی از شخصیت‌ها و عملیات‌ها پیش می‌برد؛ از رمزگشایان و مأموران دوجانبه تا دستگاه آبور، مقاومت آلمان، سرویس‌های بریتانیایی و فرماندهان نظامی. حاصل، تاریخی پرجزئیات و گاه نزدیک به روایت جاسوسی است که سیاست، فناوری، شخصیت فردی و تصمیم راهبردی را به یکدیگر متصل می‌کند. این گستردگی نقطهٔ قوت کتاب است، زیرا پشت یک عملیات مشهور نظامی شبکه‌ای بسیار بزرگ‌تر از کار اطلاعاتی را آشکار می‌کند. اما همین کتاب را باید با توجه به شرایط نگارشش خواند. براون تحقیقاتش را در دوره‌ای انجام داد که بخش مهمی از اسناد مربوط به رمزگشایی و عملیات فریب هنوز محرمانه یا به‌تازگی در حال آشکارشدن بود. او ناچار بود بخشی از روایت را بر مصاحبه‌ها، شهادت‌های شفاهی و منابع ناقص بنا کند. پس از انتشار نیز مورخان دربارهٔ برخی داوری‌های او از جمله میزان اهمیت بعضی عملیات‌ها، تفسیر نقش ویلهلم کاناریس و روایت‌های مربوط به استفاده از اطلاعات «اولترا» اختلاف داشتند. نثر او نیز گاهی تمایل دارد شخصیت‌ها و رخدادها را دراماتیک‌تر از آنچه یک تاریخ‌نگاری محتاط می‌پسندد تصویر کند. بااین‌حال، اهمیت «حصاری از دروغ» فقط در افشای رازهای جنگ جهانی دوم نیست. کتاب پرسشی دشوارتر پیش می‌کشد: اگر تصمیم راهبردی بر تصویری از واقعیت استوار باشد، برای شکست یک ارتش همیشه لازم نیست واقعیت میدان را تغییر داد؛ گاهی کافی است واقعیتی را که دشمن تصور می‌کند در آن می‌جنگد، تغییر دهید.