کتاب نقاشی انتزاعی و علم مغز

کتاب «نقاشی انتزاعی و علم مغز» نوشته‌ی اریک آر. کندل که در سال ۲۰۱۶ توسط انتشارات دانشگاه کلمبیا منتشر شد، تلاشی بلندپروازانه و میان‌رشته‌ای برای نزدیک‌کردن دو قلمرو ظاهرا دور از هم است: علوم اعصاب و هنر مدرن. کندل، عصب‌پژوه برجسته و برنده‌ی جایزه نوبل، در این کتاب نشان می‌دهد که علم و هنر نه دو فرهنگ بی‌ارتباط، بلکه دو شیوه‌ی هم‌خانواده برای فهم پیچیدگی جهان و تجربه انسانی‌اند؛ شیوه‌هایی که هر دو به شکلی بنیادین بر مفهوم «تقلیل‌گرایی» تکیه دارند. نقطه‌ی عزیمت کتاب، نقد این تصور رایج است که علم و علوم انسانی در دو مسیر جداگانه حرکت می‌کنند. کندل استدلال می‌کند که تقلیل‌گرایی، برخلاف برداشت‌های منفی رایج، نه ساده‌سازی خام بلکه روشی شناختی برای آشکارکردن ساختارهای عمیق پدیده‌هاست. در علوم مغز، این رویکرد به معنای مطالعه‌ی اجزای ساده‌تر سیستم عصبی برای فهم فرایندهایی پیچیده مانند حافظه، ادراک و یادگیری است. در هنر نیز تقلیل‌گرایی خود را در حذف عناصر روایی و بازنمایانه نشان می‌دهد تا مولفه‌های بنیادین تجربه بصری-رنگ، خط، نور، فضا و ریتم-در مرکز توجه قرار گیرند. کندل با نگاهی تاریخی، مسیر این گرایش را در هنر مدرن دنبال می‌کند؛ از نقاشانی چون ترنر و مونه که واقعیت را به دریافت‌های نوری و حسی فروکاستند، تا کاندینسکی و موندریان که به انتزاع کامل رسیدند، و در نهایت هنرمندان اکسپرسیونیسم انتزاعی مانند پولاک و روتکو که تجربه‌ی عاطفی و بدنی بیننده را مستقیما هدف قرار دادند. به باور کندل، این تحول هنری با روش علمی هم‌ریشه است: هر دو می‌کوشند با حذف اضافات، به هسته‌ی ادراک و معنا دست یابند. بخش مهمی از کتاب به بررسی این می‌پردازد که مغز انسان چگونه آثار هنری را پردازش می‌کند. کندل با اتکا به پژوهش‌های علوم اعصاب، تفاوت میان پردازش «از پایین به بالا» (حسی) و «از بالا به پایین» (تفسیری) را توضیح می‌دهد و نشان می‌دهد چرا آثار انتزاعی، با وجود فقدان بازنمایی مستقیم، می‌توانند واکنش‌هایی عمیق و ماندگار در ذهن بیننده ایجاد کنند. از این منظر، معنا نه صرفا در خود اثر، بلکه در تعامل میان ساختار بصری آن و دستگاه ادراکی مخاطب شکل می‌گیرد. هنر، در این خوانش، تجربه‌ای هم‌زمان زیباشناختی و زیستی است. از نظر تحلیلی، یکی از مهم‌ترین دستاوردهای کتاب بازتعریف مفهوم تقلیل‌گرایی است. کندل نشان می‌دهد که تقلیل‌گرایی الزاما به معنای تقلیل معنا نیست، بلکه می‌تواند ابزاری برای دسترسی به لایه‌هایی از تجربه باشد که در نگاه‌های کل‌گرایانه پنهان می‌مانند. این رویکرد هم در دفاع نظری از هنر مدرن اهمیت دارد و هم در فهم عمیق‌تر سازوکارهای خلاقیت و ادراک انسانی. در جمع‌بندی، «نقاشی انتزاعی و علم مغز» کتابی روشنگر و تأمل‌برانگیز است که گفت‌وگویی جدی و ثمربخش میان علم و هنر برقرار می‌کند. کندل با زبانی روشن، مستند و میان‌رشته‌ای نشان می‌دهد که فهم ذهن، ادراک و خلاقیت انسانی بدون توجه هم‌زمان به سازوکارهای عصبی و بیان‌های هنری ممکن نیست. این اثر برای خوانندگانی که به علوم شناختی، فلسفه ذهن، تاریخ هنر و مرزهای میان دانش و تجربه علاقه‌مندند، کتابی ارزشمند و ماندگار به‌شمار می‌آید.