کتاب وانیا

نمایشنامه «وانیا» نوشته‌ی سیمون استیونز، اقتباسی جسورانه و معاصر از «دایی وانیا»ی آنتون چخوف است که با حذف ساختار گروهی اثر اصلی و تبدیل آن به یک اجرای تک‌بازیگر، تجربه‌ای تازه از یکی از کلاسیک‌ترین متون درام مدرن ارائه می‌دهد. این اثر که نخستین‌بار در سپتامبر ۲۰۲۳ و هم‌زمان با اجراهای صحنه‌ای منتشر شد، بخشی از مجموعه‌ی نمایشنامه‌های مدرن بلومزبری است و با همکاری نزدیک با بازیگر، به‌ویژه در اجرای تحسین‌شده‌ی اندرو اسکات، شکل نهایی خود را یافته است. استیونز در این اقتباس، نه در پی بازنویسی وفادارانه‌ی متن چخوف، بلکه در جست‌وجوی استخراج هسته‌ی عاطفی و وجودی آن برای مخاطب امروز است. «وانیا» روایت جهان آشنای چخوف را حفظ می‌کند: ملکی روستایی، شخصیت‌هایی گرفتار روزمرگی، و زیستی آکنده از حسرت، عشق‌های نافرجام و احساس اتلاف زندگی. وانیا، سونیا، پروفسور سربریاکف، یلنا و آستروف، همگی در وضعیتی ایستا به سر می‌برند که در آن آرزوها شکل گرفته‌اند اما هرگز تحقق نیافته‌اند. با این حال، در اقتباس استیونز، این جهان جمعی از طریق بدن و صدای یک بازیگر عبور می‌کند. بازیگر با جابه‌جایی‌های سریع میان شخصیت‌ها، لحن‌ها و حالات روانی، شبکه‌ای از صداهای درونی و بیرونی را می‌سازد که بیش از آنکه بر کنش بیرونی متکی باشد، بر تلاطم ذهنی و عاطفی انسان‌ها تمرکز دارد. روایت، بدون افشای داستان، بر کشمکش میان میل به معنا و واقعیت ملال‌آور زندگی روزمره متمرکز می‌ماند. مضامین اصلی چخوف در این اقتباس نه‌تنها حفظ، بلکه فشرده و تشدید می‌شوند. جست‌وجوی معنا در دل سکون، گذر بی‌رحمانه‌ی زمان، و آگاهی دردناک از پتانسیل‌های بر بادرفته، به محورهای احساسی اثر بدل می‌شوند. قالب تک‌بازیگر، خود به یک ابزار مفهومی تبدیل می‌شود: مرز میان شخصیت‌ها محو می‌شود و دیالوگ‌های بیرونی به مونولوگ‌هایی بدل می‌گردند که گویی همه از یک ذهن زخمی سرچشمه می‌گیرند. این ساختار، بر جهان‌شمولی رنج و آرزو تاکید می‌کند و نشان می‌دهد که شکست‌ها و حسرت‌ها، بیش از آنکه فردی باشند، تجربه‌هایی مشترک و انسانی‌اند. از نظر سبکی، زبان استیونز موجز، معاصر و عاری از تزئینات اضافی است. او با حفظ روح چخوف، ریتمی تندتر و بیانی مستقیم‌تر انتخاب می‌کند که با حساسیت‌های تماشاگر امروز هم‌خوان است. نقطه‌ی قوت اصلی اثر، صمیمیت روان‌شناختی و تمرکز شدید بر تجربه‌ی درونی است، هرچند همین فشردگی و مینیمالیسم ممکن است بخشی از پیچیدگی روابط جمعی و ظرافت‌های کنش متقابل نسخه‌ی اصلی را کمرنگ کند. در مجموع، «وانیا» نمونه‌ای برجسته از اقتباس خلاقانه است که نشان می‌دهد چگونه یک متن کلاسیک می‌تواند بدون تکرار صرف، در قالبی تازه باز آفرینی شود. این نمایشنامه هم ادای دینی جدی به بینش ماندگار چخوف درباره‌ی زندگی نازیسته است و هم تجربه‌ای مستقل و معاصر که ارزش ادبی و نمایشی آن در توانایی‌اش برای بازتاب دادن اضطراب‌ها و حسرت‌های انسان مدرن نهفته است.