کتاب صید مرغ سنگ‌خوار

کتاب «صید مرغ سنگ‌خوار؛ روایت و روایت‌شناسی تراژدی عاشورا» اثر امیر خداوردی کتابی در خصوص بازخوانی یکی از پرتکرارترین وقایع تاریخ اسلام، اما این‌بار از دریچه‌ی نقد ادبی و روایت‌شناسی است. نویسنده که خود هم در فقه و اصول دستی دارد و هم در رمان‌نویسی صاحب سبک است، در این مجلد به سراغ مسئله مهمی رفته است تا به این پرسش پاسخ دهد: انسان مومن چرا و چگونه در جهانی که تحت اراده‌ی مطلق خداوند است، به چنین عاقبت دردناک و خونینی دچار می‌شود؟ خداوردی برای پاسخ به این پرسش، واقعه عاشورا را به مثابه یک «بوطیقای ایمان» بررسی می‌کند؛ جایی که مومن با آغوش باز به استقبال سرنوشتی می‌رود که از مجرای هستی و به اراده مبدأ متعال برایش رقم خورده است. نویسنده برای به دست آوردن روایتی که هم جنبه‌های متاثرانه را داشته باشد و هم از نظر مذهبی معتبر باشد، دست به کاری خلاقانه زده است: تلفیق ادبیات «ترجمه‌ی تفسیر طبری» با محتوای منابع معتبر شیعی نظیر «ارشاد» شیخ مفید و «لهوف» سید بن طاووس. خداوردی واقعه را در سه پرده‌ی نمایشی پیش از واقعه، واقعه، پس از واقعه صورت‌بندی کرده و با استفاده از الگوهای روایت‌شناسی و کهن‌الگوهای قصص قرآن و عهدین، به تحلیل ادبی آن می‌پردازد.
نویسنده در پرده‌های مختلف کتاب، با عناوینی همچون «دعوت به ماجرا»، «عبور از نخستین آستانه» و «شکم نهنگ»، آشکارا از ابزارهای نقد ادبی و «دراماتورژی» بهره می‌برد. او معتقد است که هر رخداد تاریخی، در ذهن ما به مجموعه‌ای از گزاره‌های علی-معلولی بدل می‌شود که قابلیت نقد ادبی دارد. مسئله‌ی اصلی کتاب، تبیین رابطه‌ی انسان با امر قدسی در لحظه‌ی وقوع رنج است؛ همان‌طور که ارسطو غایت تراژدی را برانگیختن «شفقت و هراس» می‌دانست، این روایت نیز می‌کوشد تا مخاطب را با جانکاه‌ترین رنج‌ها و خیانت‌ها روبرو کند، اما نه برای ناامیدی، بلکه برای رسیدن به «کاتارسیس» یا تزکیه و آشتی با جهان سرکش.
یکی از نکات کلیدی و متمایزکننده‌ی این اثر، تفکیک ظریف میان «شعر، داستان» و «تاریخ» با نگاهی فلسفی است. خداوردی با استناد به مباحث منطقی و صناعات خمس، توضیح می‌دهد که خیال‌انگیزی و محاکات، جوهر اصلی هنر است و اگر یک واقعه‌ی تاریخی بتواند عواطف مخاطب را چنان برانگیزد که گویی یک اثر هنری است، می‌توان آن را با معیارهای «بوطیقا» سنجید. او در قیاس‌های الهیاتی خود نیز دقیق عمل می‌کند؛ حسین(ع) را نه شبیه به عیسی(ع) بلکه شبیه به یحیی‌بن‌زکریا می‌داند؛ انسانی که نه خدا بود و نه پسر خدا، بلکه بشری بود که به فرمان الهی رنج کشته‌شدن را پذیرفت.
در نهایت، «صید مرغ سنگ‌خوار» اثری است که می‌خواهد منطق رنج و شهادت را در چهارچوب روایت بفهمد. نویسنده به مخاطب پیشنهاد می‌کند که جهان و زندگی خود را همچون صحنه‌ی نمایشی ببیند که در آن، او هم بازیگر است و هم تماشاچی. این نگاه به انسان کمک می‌کند تا در برابر سختی‌ها و شرارت‌های هستی، به ادراکی منسجم و معنادار برسد.