کتاب چهره های موسیقی ایران معاصر _ جلد ششم

«چهره‌های موسیقی ایران معاصر جلد ششم» نوشته/گردآوری هوشنگ اتحاد را باید بخشی از پروژه‌ای بلندمدت برای ثبت حافظهٔ موسیقی معاصر ایران دانست؛ پروژه‌ای که به جای نوشتن تاریخ موسیقی از مسیر مکاتب و دوره‌ها، آن را از خلال زندگی و فعالیت کسانی روایت می‌کند که هر یک قطعه‌ای از این تاریخ را ساخته‌اند. در جلد ششم، نام‌هایی چون امانوئل ملیک‌اصلانیان، لطف‌الله مفخم‌پایان، بهمن هیربد، حشمت سنجری، لطف‌الله مجد، احمد عاشورپور، غلامحسین بیگجه‌خانی، علی تجویدی، جلیل شهناز، حسن کامکار و محمود تاجبخش در کنار چهره‌های دیگر قرار گرفته‌اند. همین ترکیب نشان می‌دهد که «موسیقی معاصر ایران» نزد اتحاد به موسیقی دستگاهی محدود نیست؛ آهنگساز، نوازنده، رهبر ارکستر، پژوهشگر و هنرمندی با تجربه‌های موسیقایی منطقه‌ای می‌توانند در یک تاریخ مشترک جای بگیرند. منطق کل مجموعه بر ترتیب تولد شخصیت‌ها استوار است. اتحاد کار را در جلدهای نخست از علی‌اکبر فراهانی و نسل شکل‌دهندهٔ ردیف موسیقی دستگاهی آغاز کرده و سپس به کسانی رسیده است که طی یک‌ونیم قرن بعد در تحول موسیقی ایران سهمی داشته‌اند. چنین سازمانی یک مزیت آشکار دارد: تاریخ موسیقی به‌تدریج از میان هم‌زمانی نسل‌ها ظاهر می‌شود. در جلد ششم، برای مثال، کنار هم قرار گرفتن ملیک‌اصلانیان و حشمت سنجری با علی تجویدی، جلیل شهناز، غلامحسین بیگجه‌خانی یا احمد عاشورپور خواننده را با ایرانی روبه‌رو می‌کند که چند سنت موسیقایی به‌طور هم‌زمان در آن فعال‌اند؛ موسیقی کلاسیک غربی و ارکستر سمفونیک، موسیقی دستگاهی، موسیقی آذربایجان، ترانه و موسیقی محلی مسیرهای جداگانه‌ای نیستند که هیچ تماسی با یکدیگر نداشته باشند. روش اتحاد عمدتا بر گردآوری اسناد، خاطرات، نوشته‌های پیشین، روایت‌های دیگران، تصاویر و اطلاعات مربوط به زندگی و کار هنرمندان استوار است. از این جهت، «چهره‌ها» بیشتر به آرشیوی روایی شباهت دارد تا تاریخ تحلیلی موسیقی به معنای دانشگاهی آن. خواننده معمولا با مسیر زندگی هنرمند، استادان و شاگردان، همکاری‌ها، اجراها، آثار و داوری معاصران او روبه‌رو می‌شود. حجم بسیار زیاد جلد ششم نزدیک به هفتصد صفحه نیز حاصل همین میل به ثبت جزئیات است. کتاب می‌خواهد چیزی را نگه دارد که بخش بزرگی از آن در خاطرات شخصی، نشریات پراکنده یا منابعی قرار دارد که دسترسی به آنها همیشه آسان نیست. این رویکرد در مورد برخی شخصیت‌های این جلد اهمیت خاصی پیدا می‌کند. ملیک‌اصلانیان و سنجری بخشی از تاریخ رشد موسیقی کلاسیک و آموزش حرفه‌ای موسیقی در ایران را نمایندگی می‌کنند؛ تجویدی و شهناز به دوره‌ای پیوند می‌خورند که رادیو، برنامهٔ گل‌ها و شبکه‌ای از نوازندگان و خوانندگان برجسته موسیقی دستگاهی را وارد تجربهٔ عمومی‌تری کردند؛ بیگجه‌خانی حامل سنت مهم تار آذربایجان است و حسن کامکار آغازگر خانواده‌ای است که در شکل‌گیری موسیقی معاصر کردستان و گروه کامکارها نقش تعیین‌کننده یافت. در کنار هم، این زندگی‌ها تصویری چندمرکزی از موسیقی ایران می‌سازند. اما دربارهٔ روش مجموعه باید احتیاط داشت. نقد مفصلی که مهدی فیروزیان بر جلد دوم نوشته، کار اتحاد را بیش از آنکه «تألیف» بداند، گردآوری گستردهٔ سخنان و منابع دیگران توصیف کرده و به مشکلاتی مانند اتکا به منابع دست‌دوم، آشفتگی در تنظیم مطالب، خطاهای نقل و استفاده‌نکردن از بعضی منابع معتبر اشاره کرده است. این نقد مستقیما دربارهٔ جلد ششم نیست و نمی‌توان بدون بررسی خود این جلد همان خطاها را به آن نسبت داد؛ اما معیار مهمی برای خواندن کل مجموعه به دست می‌دهد. داده‌های کتاب، به‌خصوص در پژوهش دانشگاهی، بهتر است هنگام اهمیت با منابع دست‌اول یا تحقیقات تخصصی‌تر تطبیق داده شوند. ارزش «چهره‌های موسیقی ایران معاصر» بنابراین بیشتر در گسترهٔ حافظه‌ای است که گرد آورده تا در ارائهٔ یک نظریهٔ منسجم دربارهٔ تاریخ موسیقی ایران. کتاب اجازه می‌دهد تاریخ را از سطح نام‌های مشهور پایین بیاوریم و شبکهٔ استادان، شاگردان، ارکسترها، رادیوها، محافل و شهرهایی را ببینیم که بدون آنها هیچ «چهرهٔ بزرگ»ی به تنهایی قابل توضیح نیست. موسیقی پس از اجرا خاموش می‌شود، اما تاریخ آن اگر ثبت نشود خاموشی دیگری در پیش دارد. جلد ششم این مجموعه می‌کوشد پیش از آن خاموشی دوم، نام‌ها و صداهایی را کنار هم بنشاند که زمانی بخشی از حافظهٔ شنیداری یک جامعه بوده‌اند.