کتاب شاه و وکیل

کتاب «شاه و وکیل: زندگی و زمانه نادرشاه افشار و کریم‌خان زند»، جلد "۳" از مجموعه تاریخ‌نگاری رخ، اثری از امیر سودبخش است. رسالت اصلی این مجموعه و نویسنده آن، آگاهی‌بخشی تاریخی به منظور جلوگیری از تکرار اشتباهات تلخ گذشته است؛ چراکه به باور مولف، ملتی که تاریخ خود را نشناسد، محکوم به تجربه دوباره مصائب آن است. این کتاب، روایتی مستند و جذاب از ظهور، اوج و سقوط دو تن از تأثیرگذارترین حاکمان تاریخ ایران ارائه می‌دهد.
بخش نخست کتاب به بررسی فراز و نشیب‌های زندگی نادرشاه افشار اختصاص دارد. نادر که در سال ۱۰۶۷ شمسی در خانواده‌ای تنگدست در منطقه ابیورد به دنیا آمد، بوسیله نبوغ نظامی بی‌نظیر خود توانست ایران را از یکی از پست‌ترین دوره‌های انحطاط و فروپاشی نجات دهد. او با درهم‌شکستن شورشیان و بیرون راندن نیروهای عثمانی و روس، مرزهای ایران را یکپارچه کرد و با فتح هندوستان، خود را به عنوان بزرگ‌ترین سردار نظامی روزگار خویش تثبیت نمود. با این حال، نویسنده نشان می‌دهد این فتوحات پیاپی در نهایت به رفاه و آسایش مردم گره نخورد. دوران پایانی سلطنت نادر با سوءظن، کور کردن ولیعهد و شورش‌های داخلی همراه شد. پس از مرگ او، برادرزاده‌اش عادل‌شاه در اقدامی خونین، تقریبا تمام بازماندگان نادر را به قتل رساند و زمینه را برای فروپاشی امپراتوری افشاریه و عقب‌ماندگی تاریخی ایران فراهم کرد.
بخش دوم کتاب، حیات سیاسی و اجتماعی محمدکریم بهادرخان زند متولد حدود "۱۰۷۸" شمسی را بررسی می‌کند. کریم‌خان از میان عشایر لک‌زبان زند برخاست و با وجود فقدان سواد خواندن و نوشتن، از درایت سیاسی بالایی برخوردار بود. او با ائتلاف‌هایی، نظیر آزاد کردن بزرگان ایل بختیاری و جلب حمایت آنان، توانست رقبای قدرتمندی چون آزادخان افغان و محمدحسن‌خان قاجار را از پیش رو بردارد. کتاب به اقدامات وی، از جمله پایه‌گذاری عمارت‌های اولیه کاخ گلستان در تهران و بناهای باشکوه شیراز می‌پردازد. در دوران او که با عنوان «وکیل‌الرعایا» شناخته می‌شد، تلاش‌هایی برای بهبود وضعیت اقتصادی، محدود کردن قدرت‌های نامشروع و توسعه تجارت با خارجی‌ها صورت گرفت.
یکی از جذاب‌ترین بخش‌های پایانی کتاب، روایت سرنوشت عجیب استخوان‌های کریم‌خان پس از مرگ او در اسفند "۱۱۵۷" است. کینه عمیق آغامحمدخان قاجار موجب شد تا بقایای پیکر او به تهران منتقل و زیر پله‌های کاخ گلستان دفن شود. این استخوان‌ها بعدها در دوران پهلوی خارج شدند و با وجود روایت‌های مختلف، مکان دقیق و نهایی دفن آن‌ها همچنان در هاله‌ای از ابهام قرار دارد. در مجموع، «شاه و وکیل»چکیده‌ای جامع و تحلیلی از اوضاع سیاسی، اقتصادی و اجتماعی مردم ایران در دوران افشاریه و زندیه ارائه می‌دهد و مخاطب را با زوایای کم تر گفته شده این دو برهه تاریخی آشنا می‌سازد.