کتابهایی که دنیا را تغییر دادند

کتاب «کتاب‌هایی که دنیا را تغییر دادند» نوشته‌ی رابرت بینگهام داونز نخستین بار در سال ۱۹۵۶ منتشر شد و زیرعنوان آن «شانزده نقطه‌ی عطف در تاریخ اندیشه» است. داونز کتابدار و نویسنده‌ای آمریکایی بود، در کارولینای شمالی به دنیا آمد و بخش بزرگی از کارنامه‌ی حرفه‌ای‌اش به دفاع از آزادی بیان و مقابله با سانسور گذشت. او در این کتاب سراغ نوشته‌هایی می‌رود که در حدود پانصد سال گذشته مسیر جامعه‌ها را عوض کرده‌اند. ملاک انتخاب او حجم یا شهرت ظاهری کتاب‌ها نیست؛ آنچه برایش اهمیت دارد، بزرگی ایده و اثری است که آن ایده بر زندگی انسان‌ها گذاشته است.
کتاب به دو بخش تقسیم شده است: بخش نخست «جهان انسان»، ده اثر را در بر می‌گیرد که با سیاست، اقتصاد و جامعه سروکار دارند: «شهریار» ماکیاولی، «عقل سلیم» توماس پین، «ثروت ملل» آدام اسمیت، «رساله‌ای درباره‌ی اصل جمعیت» مالتوس، «نافرمانی مدنی» ثورو، «کلبه‌ی عمو تام» هریت بیچر استو، «سرمایه»‌ی کارل مارکس، «تأثیر قدرت دریایی بر تاریخ» آلفرد ماهان، «محور جغرافیایی تاریخ» هالفورد مکیندر و «نبرد من» آدولف هیتلر.
بخش دوم، «جهان علم»، شش اثر دارد: «درباره‌ی گردش اجرام آسمانی» کوپرنیک، «درباره‌ی حرکت قلب» ویلیام هاروی، «اصول ریاضی فلسفه‌ی طبیعی» نیوتن، «خاستگاه گونه‌ها» داروین، «تعبیر خواب» فروید و کتاب نسبیت اینشتین. این فهرست از متن سیاسی و رمان اجتماعی تا رساله‌ی پزشکی و نظریه‌ی فیزیک را شامل می‌شود و خواننده را از میدان قدرت و بازار به آزمایشگاه و رصدخانه می‌برد.
هر اثر حدود ده تا دوازده صفحه فضا دارد و داونز در آن‌ها از نویسنده و روزگارش می‌گوید، سپس به خود کتاب می‌پردازد و در پایان تأثیر آن را بر جهان پس از خود دنبال می‌کند. به همین دلیل خواننده‌ای که هیچ‌کدام از این متن‌ها را نخوانده هم می‌تواند با زمینه‌ی تاریخی، گره‌ی اصلی استدلال و پیامد هر اثر آشنا شود.
نویسنده درباره‌ی ارزش اخلاقی کتاب‌ها داوری نمی‌کند. به گفته‌ی خودش، آنچه نشان می‌دهد این است که کتاب‌ها می‌توانند ابزار و نیرو و حتی سلاح باشند، چه در خدمت خیر و چه در خدمت شر. همین نگاه است که اثری مانند «کلبه‌ی عمو تام» و «نبرد من» را در یک کتاب کنار هم می‌نشاند. «کتاب‌هایی که دنیا را تغییر دادند» پس از انتشار نخست، در چاپ‌های تازه‌تر بازنگری و گسترش یافته است. در این نسخه‌ی افزوده، آثاری مانند کتاب مقدس، «ایلیاد»، «جمهور» افلاطون و «بهار خاموش» راشل کارسون هم بررسی شده‌اند.