کتاب هستی در فقدان

مواجهه با خلأ و زیستن در عصر زوال کلان‌روایت‌ها، انسان معاصر را در وضعیتی معلق رها کرده است؛ موقعیتی غریب که کتاب «هستی در فقدان: گفتگو با ژان‌لوک نانسی» با ظرافت آن را به بحث می‌گذارد. نانسی به عنوان یکی از فیلسوفان طراز اول سنت واسازی و پساساختارگرایی فرانسه، در این اثر که حاصل یک گفتگوی فشرده‌ی دو روزه با پژوهشگرانی به سرپرستی مارسیا سا کاوالکانته شوباک است، پنجره‌ای رو به زنده ترین و ملموس‌ترین لایه‌های تفکر خود باز می‌کند تا نشان دهد که چطور مرگ، غیاب و ناکافی بودن نه نقطه‌ی پایان هستی، بلکه تاروپود اصلی آن هستند. این کتاب در واقع نقشه‌ی راهی برای فهم این مسئله است که چطور می‌توان در غیاب یک اصل مشترک، مذهب قطعی یا ایدئولوژی‌های تمامیت‌خواه، همچنان به شرف هم‌زیستی و «بودن-با-دیگری» وفادار ماند. لحن صمیمی و در عین حال عمیق کتاب، مخاطب را به این باور می‌رساند که با فیلسوفی روبرو است که این فقدان را در سلول‌های خود، به‌ویژه در تجربه‌ی زیسته‌اش با بیماری قلبی و پیوند عضو لمس کرده و حالا دارد از لبه ی پرتگاه وجود با ما سخن می‌گوید.
جذابیت و پویایی ساختاری این اثر در چگونگی به چالش کشیدن مفاهیم سنتی جامعه و فردگرایی نهفته است، جایی که نانسی ایده‌ی محوری خود یعنی «بودن تکین و متکثر» را وسط می‌کشد. او این فرض را که ما ابتدا به صورت فردی مستقل وجود داریم و سپس با دیگران رابطه برقرار می‌کنیم، رد می‌کند؛ از نظر او خود وجود از همان ابتدا در دل رابطه و در اتمسفر اجتماع شکل می‌گیرد. عنوان کتاب یعنی «هستی در فقدان» پارادوکسی زنده را عیان می‌سازد؛ این که چطور می‌توان «با» چیزی بود که «نیست»؟ نانسی پاسخ می‌دهد که این فقدان یک کمبود ساده یا خلأی تاسف‌بار نیست، بلکه یک ناتمامی ساختاری است که ما را به سمت دیگری پرتاب می‌کند. او مفاهیم سنگینی مثل برادری بدون پدر، آزادی بدون رهایی، زمان و حاکمیت را در فصول مختلف کتاب بازخوانی می‌کند و نشان می‌دهد که جامعه‌ی واقعی یک کل یکپارچه و توده‌ای نیست، بلکه یک «جامعه‌ی غیرفعال» یا نامتلاشی است که در آن گسست‌ها و فاصله‌ها هستند که امکان پیوند اصیل را فراهم می‌کنند.
بخش دیگری از تفکر نانسی در این گفتگوها، به پروژه‌ی جسورانه‌ی «واسازی مسیحیت» و نسبت آن با امر قدسی و هنر اختصاص دارد که عیار انتقادی کتاب را به اوج می‌رساند. او فیلسوفی است که عبور جهان مدرن از دگم‌های مذهبی را به رسمیت می‌شناسد، اما در عین حال معتقد است که نیاز بشر به امر متعالی هرگز از بین نرفته است. نانسی در این بخش به دنبال نوعی معنویت سکولار می‌گردد؛ گشودگی به روی امر ناشناخته و رازآلودگی محض هستی بدون پناه بردن به خدای آسمانی یا متافیزیک سنتی. او همین گشودگی را در کالبد هنر و تجربه ی حس‌بودگی جستجو می‌کند؛ از نظر او، هنر دقیقا همان فرم ملموسی است که انسان به واسطه‌ی آن با غیاب و فقدان روبرو می‌شود و آن را لمس می‌کند.
مصاحبه‌کنندگان با هوشمندی تمام، اصطلاحات سخت نانسی را به چالش می‌کشند و او را ناچار می‌کنند تا از هایدگر و دریدا به سمت بدن، لمس، سیاست روز و دموکراسی پل بزند. همین رفت‌وآمد میان تئوری‌های انتزاعی و واقعیت‌های ملموس زندگی، کتاب «هستی در فقدان» را برای دانشجویان فلسفه، علوم سیاسی و هر انسان دغدغه‌مندی که می‌خواهد معنای بودن در جهان معاصر را بازتعریف کند، جذاب‌تر می‌سازد.