کتاب بازیگران‌ دیپلماسی‌

«بازیگران دیپلماسی در دوران قاجار و پهلوی» پژوهشی به قلم امیرسعید الهی است که از سوی انتشارات نگارستان اندیشه منتشر شده و با بازخوانی تحلیلی دو سده حیات سیاست خارجی ایران، کانون توجه خود را از گزارش صرف ناکامی‌ها و معاهدات تحمیلی، به سوی کارگزاران، بنیان‌گذاران و معماران دستگاه دیپلماسی معطوف می‌سازد. در شرایطی که عمده پژوهش‌های سده اخیر، تاریخ روابط خارجی کشور را در قالب سلسله‌ای از امتیازهای ازدست‌رفته و شکست‌های خردکننده در برابر قدرت‌های توسعه‌طلب غرب و شرق به تصویر کشیده‌اند، الهی با رویکردی تبارشناسانه، عاملیت تاریخی دیپلمات‌ها را بازمی‌یابد و اثبات می‌نماید که تکوین تجدد، نوزایی فکری و بیداری اجتماعی در ایران معاصر، بیش از هر گروه دیگر، وام‌دار تکاپوی همین فرستادگان سیاسی بوده است؛ نخبگانی که در میان شکاف عمیق میان دربار سنتی و نظم نوین جهانی، با نگارش سفرنامه‌ها، ترجمه آثار، تدوین رساله‌های اصلاحی، هدایت محصلان اعزامی به اروپا و پیگیری قراردادهای انتقال فناوری‌های مدرن، بسترهای فکری ورود جامعه ایرانی به عصر قانون‌خواهی و مشروطیت را رقم زدند.
کتاب در هفده فصل منظم و با اتکا به اسناد دست‌اول، سرگذشت نهاد وزارت امور خارجه را از تأسیس نخستین تشکیلات در عهد قاجار تا واپسین روزهای حکومت پهلوی بررسی می‌کند. نویسنده دگرگونی‌های دیوانی را از دوره میرزا ابوالحسن‌خان ایلچی و نقش خاندان‌های اداری، به‌ویژه کارنامه ماندگار سه مشیرالدوله، تا تأسیس مدرسه علوم سیاسی پی می‌گیرد؛ مرکزی پیشگام که کادرهای حرفه‌ای دیپلماسی را پرورش داد و در ترویج حقوق بین‌الملل سهمی تعیین‌کننده یافت. اثر پس از بررسی وضعیت دستگاه دیپلماسی در کشاکش مشروطه و نوسازی سازمان‌یافته آن در عصر پهلوی اول، به دوران پرآشوب جنگ جهانی دوم و دهه‌های پس از آن گام می‌نهد؛ جایی که مولف پرده از سرنوشت تراژیک سه وزیر خارجه قربانی در مسلخ تحولات سیاسی برمی‌دارد، تنش‌های دیپلماتیک در دوره علی‌اصغر حکمت را از گفتگو تا مشاجره بازمی‌گوید، و به معرفی ایستادگی کارگزاران خردورز در برابر سایه سنگین دربار و اعمال اراده ملوکانه بر سیاست خارجی می‌پردازد. این اثر با معرفی نخستین سفیر زن و بررسی تلاش‌های آخرین فرستادگان برای مهار بحران در آستانه دگرگونی نظام سیاسی، جلوه‌ای ملموس از تصمیم‌گیری در کوران امواج پرتلاطم عرضه می‌دارد.
در فرجام سخن، الهی با ارزیابی کارنامه دویست‌ساله سیاست خارجی، چالش تاریخی میان گزینش بی‌طرفی و گرایش به انزوا را در موازنه قوای جهانی تحلیل می‌کند و نشان می‌دهد که دیپلمات‌های ایرانی چگونه میان فشارهای خردکننده استبداد داخلی و مداخله قدرت‌های خارجی در نوسان بوده‌اند. پیوست‌های روشنگر کتاب، به‌ویژه گزیده‌ای از یادداشت‌های روزانه حکمت و اسناد تصویری نویافته، ارزش استنادی اثر را اعتلا بخشیده است. این متن پیوسته اثبات می‌کند که تاریخ دیپلماسی صرفا شرح رویدادهای اداری نیست، بلکه میدان تجلی خرد، شجاعت و رنج‌های انسان‌هایی است که در حساس‌ترین بزنگاه‌ها برای صیانت از تمامیت ارضی، هویت مستقل و بقای سرزمینی ایران پایداری ورزیدند.