کتاب پنج دقیقه

کتاب تصویری کودکانه‌ی «پنج دقیقه» نوشته‌ی آدری ورنیک و لیز گارتن اسکنلون با تصویرگری اولیویه تالک که در سال ۲۰۱۹ منتشر شده، نمونه‌ای هوشمندانه و شوخ‌طبع از کتاب‌های تصویری مفهومی برای کودکان است که یکی از بنیادی‌ترین تجربه‌های زیسته‌ی کودکی، یعنی «ادراک زمان»، را دستمایه‌ی روایت قرار می‌دهد. این کتاب برای گروه سنی حدود سه تا هفت سال طراحی شده، بدون توسل به آموزش مستقیم یا توضیح انتزاعی، نشان می‌دهد چگونه یک بازه‌ی زمانی ثابت-پنج دقیقه-می‌تواند بسته به موقعیت، احساس و انتظار، کاملا متفاوت تجربه شود. روایت کتاب یک روز شلوغ از زندگی یک کودک خردسال و خانواده‌اش را دنبال می‌کند؛ روزی که در آن کودک بارها با «پنج دقیقه» مواجه می‌شود، اما هر بار این پنج دقیقه معنایی تازه پیدا می‌کند. گاهی پنج دقیقه به‌اندازه‌ی یک عمر طولانی می‌شود؛ وقتی کودک باید در صف بایستد، روی صندلی عقب ماشین منتظر بماند یا در موقعیتی ناخوشایند گیر بیفتد. در مقابل، همان پنج دقیقه در موقعیت‌هایی دیگر به‌سرعت برق‌آسا می‌گذرد؛ هنگام بازی، هیجان، در آغوش‌گرفتن یا شنیدن قصه‌ی قبل از خواب. کتاب با تکرار بازیگوشانه‌ی این تضاد، تجربه‌ای کاملا آشنا برای کودکان را به تصویر می‌کشد: این‌که زمان نه فقط عددی روی ساعت، بلکه احساسی وابسته به حال‌وهوا، علاقه و اضطراب است. متن ساده، کوتاه و ریتم‌دار کتاب با ساختاری تکرارشونده طراحی شده تا برای گوش کودک آشنا و قابل پیش‌بینی باشد؛ ساختاری که خود بازتابی از تجربه‌ی انتظار و گذر زمان است. تصویرگری‌های پرتحرک و سرزنده‌ی اولیویه تالک نقش تعیین‌کننده‌ای در انتقال معنا دارند: حالات چهره، اغراق‌های بدنی و رنگ‌های زنده، احساسات متناقض کودک را در هر موقعیت برجسته می‌کنند و به طنز ظریف متن جان می‌بخشند. نتیجه، کتابی است که کودک پیش از آن‌که مفهوم «نسبیت تجربه‌ی زمان» را بفهمد، آن را حس می‌کند. در لایه‌ی عمیق‌تر، «پنج دقیقه» کتابی درباره‌ی شکیبایی، انتظار، لذت و تنظیم هیجانی است. بدون آن‌که مستقیما پند بدهد، به کودکان کمک می‌کند احساسات خود را در موقعیت‌های مختلف بشناسند و بفهمند چرا گاهی منتظر ماندن سخت است و گاهی زمان زود می‌گذرد. از این منظر، کتاب هم ارزش آموزشی دارد و هم کارکرد عاطفی-شناختی؛ پلی میان تجربه‌ی روزمره‌ی کودک و درک تدریجی مفاهیم انتزاعی. در عین حال، سادگی آگاهانه‌ی روایت-که نقطه‌ی قوت کتاب است-می‌تواند برای برخی خوانندگان بزرگسال به‌معنای نبود پیرنگ داستانی پیچیده یا تحول شخصیتی تلقی شود. تکرار ساختار جمله‌ها نیز ممکن است در بازخوانی‌های بسیار متعدد یکنواخت به نظر برسد، هرچند همین تکرار دقیقا همان ابزاری است که کتاب برای انتقال مفهوم خود به آن نیاز دارد. در مجموع، «پنج دقیقه» کتابی تصویری، خلاقانه و به‌شدت قابل‌همدلی است که با تکیه بر تجربه‌ای جهانی، به کودکان نشان می‌دهد زمان چگونه با احساس گره می‌خورد. این اثر هم برای بلندخوانی خانوادگی و هم برای کلاس‌های پیش‌دبستان و دبستان، انتخابی موفق است و نمونه‌ای درخشان از این‌که چگونه می‌توان مفهومی انتزاعی را با زبانی ساده، طنزآمیز و کاملا کودک‌محور روایت کرد.