کتاب صندلی‌ها

نمایشنامه «صندلی‌ها» اثر اوژن یونسکو، نوشتهٔ ۱۹۵۲، یکی از نمونه‌های برجستهٔ تئاتر پوچی است؛ اثری که با کمترین عناصر صحنه‌ای و بیشترین بار مفهومی، تجربه‌ای فلسفی، تلخ‌ـ‌کمیک و عمیق درباره تنهایی، پیری و فروپاشی ارتباط انسانی خلق می‌کند. داستان در فضایی بسته و تقریبا متروک می‌گذرد؛ جایی که زوجی سالخورده، منزوی و وابسته به یکدیگر، زندگی‌ای ملال‌آور اما پر از خاطره و گفتگوهای آیینی را می‌گذرانند. پیرمرد چنان به اهمیت تجربه‌ها و اندیشه‌های خود باور دارد که احساس می‌کند حامل پیامی بزرگ برای انسان‌هاست، و همین میل بیان و شنیده‌شدن، بستر اصلی فضای نمایش را می‌سازد. با ورود تدریجی «مهمانانی» که حضورشان بیشتر حالتی ذهنی، نمادین و خیالی دارد تا واقعی، نمایش ساختاری می‌یابد که میان واقعیت و توهّم در نوسان است. صندلی‌ها یکی پس از دیگری چیده می‌شوند و اتاق کم‌کم از حضوری نادیدنی و صداهایی که شنیده نمی‌شوند انباشته می‌گردد. آنچه در ظاهر مجموعه‌ای از گفت‌وگوهای روزمره میان زن و مرد سالخورده است، در عمق، به کاوشی وجودی درباره حافظه، نیاز به معنا، و ترس دیرینهٔ انسان از فراموش‌شدن تبدیل می‌شود. یونسکو با اکراه از روایت خطی و با تکیه بر تکرار، تناقض و ریتم، رابطه این دو نفر را به گونه‌ای می‌سازد که میان عشق، وابستگی، بدگمانی و مالیخولیا در نوسان است؛ رابطه‌ای که هم از گذشته تغذیه می‌کند و هم از خیال. در مرکز این اثر، مفهوم خلأ و بی‌معنایی قرار دارد؛ نه به‌عنوان یک پیام صریح، بلکه همچون احساسی تدریجی که از دل صحنه‌پردازی مینیمالیستی، گفت‌وگوهای گاه نامربوط و حضور شخصیت‌هایی که دیده نمی‌شوند شکل می‌گیرد. صندلی‌های خالی به استعاره‌ای از فقدان، تنهایی و جست‌وجوی بی‌پایان انسان برای شنیده‌شدن تبدیل می‌شوند. در کنار آن، مضمون سوءتفاهم و شکست ارتباط نیز حضوری پررنگ دارد؛ زوج برای بازگو کردن یک حقیقت یا «پیام»، تلاش می‌کنند اما هر بار چیزی مانع انتقال روشن آن می‌شود-گویی خود زبان، که قرار است واسطه فهم باشد، در جهان یونسکو از کار افتاده است. یکی از جذابیت‌های «صندلی‌ها» این است که لحن تراژیک و کمیک در آن به طور هم‌زمان فعال‌اند؛ صحنه‌هایی که در ظاهر خنده‌آورند، زیرمتنی غم‌بار و اضطراب‌آور دارند. همین دوگانگی است که نمایش را چندلایه می‌کند و آدم را بین خنده و حس اندوه معلق می‌گذارد. صحنه‌پردازی ساده اما شدیدا نمادین نمایش-اتاقی خالی که رفته‌رفته با صندلی‌ها پر می‌شود-به شکلی غریزی بر تماشاگر اثر می‌گذارد و تصور ذهنی از «انباشت بی‌معنا» یا «فقدان پرشده با خیال» را تداعی می‌کند. اگرچه این نمایش برای برخی مخاطبان ممکن است بیش از حد انتزاعی یا معماگونه به نظر برسد، برای کسانی که به تئاتر ابزورد، پرسش‌های وجودی، و بازی‌های زبان‌محور علاقه دارند، «صندلی‌ها» تجربه‌ای تکان‌دهنده و ماندگار است؛ تجربه‌ای که نه پاسخ می‌دهد، بلکه اضطراب پرسش را آشکار می‌کند. این اثر با کمترین طرح داستانی و بدون اتکا به حوادث بیرونی، جهانی می‌سازد که در آن میل انسان به درک‌شدن، نیاز به معنا و هراس از نابودی در سکوت، در دل صحنه‌ای خالی تجسم پیدا می‌کند-و شاید همین سادگی آکنده از ابهام است که «صندلی‌ها» را به یکی از آثار ماندگار یونسکو تبدیل کرده است.