کتاب از گلستان تا ترکمانچای

کتاب «از گلستان تا ترکمانچای: یادداشت‌های ژنرال یرمولوف در فاصله دو جنگ ایران و روسیه»، حاوی یادداشت‌های ژنرال الکسی پتروویچ یرمولوف، فرصتی است برای بازخوانی یکی از تلخ‌ترین مقاطع تاریخ ایران از منظری کاملا متفاوت: چشمان فرمانده‌ی ارتش تزار و یکی از معماران اصلی شکست‌های ایران در قفقاز. این اثر که دوره‌ی حساس میان دو جنگ ویرانگر ایران و روسیه را در بر می‌گیرد سندی محرمانه از تحلیل‌ها و مشاهدات مردی است که به عنوان حاکم مطلق قفقاز، وظیفه‌ی تثبیت سلطه‌ی روسیه و مدیریت روابط با دربار قاجار را بر عهده داشت.
یرمولوف در این یادداشت‌ها که برای مقامات عالی‌رتبه‌ی روسیه تهیه شده، به ارزیابی وضعیت ایران می‌پردازد. او به عنوان دشمنی که نیازی به تعارفات دیپلماتیک ندارد، تصویری دقیق از نقاط ضعف و قوت ایران در آستانه‌ی جنگ دوم ارائه می‌دهد. در تضاد با تصور رایج از یک ارتش از هم پاشیده، یرمولوف تصویری شگفت‌انگیز از توانایی‌های نظامی ایران تحت رهبری عباس میرزا ترسیم می‌کند. او نیروهای ایرانی را منظم و سازمان‌دهی‌شده توصیف کرده و به پیشرفت‌های صنعتی ایران با حیرت اشاره می‌کند مثلا برای توصیف آن چنین می نویسد توپخانه از نظم عالی برخوردار است... آنها یک کارخانه ذوب و ریخته‌گری مناسب و یک کارخانه اسلحه‌سازی دارند... قلعه‌هایشان بر اساس الگوی قلعه‌های اروپایی ساخته می‌شود. این اعترافات نشان می‌دهد که تلاش‌های ولیعهد برای نوسازی، تلاشی جدی و قابل مشاهده بوده است. یرمولوف حتی فراتر رفته و با تحسین توانایی ایران در بسیج سریع نیروهای عشایری، نتیجه می‌گیرد که ایران پتانسیل آن را دارد که در مدتی کوتاه، پیاده‌نظامی هم‌تراز با بهترین ارتش‌های اروپایی داشته باشد.
با این حال، دشمن واقعی از نگاه یرمولوف، تنها ارتش ایران نیست. او به خوبی دریافته بود که دربار قاجار، میدان اصلی «بازی بزرگ» میان روسیه و انگلستان است. یادداشت‌های وی، نقش ویرانگر نفوذ بریتانیا را افشا می‌کند. او مانع اصلی پیشروی روسیه را نه مقاومت نظامی ایران، بلکه پول و دسیسه‌هایی می‌داند که انگلیسی‌ها برای دور نگه داشتن ایران از روسیه به کار می‌بستند.
«از گلستان تا ترکمانچای: یادداشت‌های ژنرال یرمولوف در فاصله دو جنگ ایران و روسیه» کتابی است که ابعاد پیچیده‌ی شکست ایران را روشن می‌سازد. این کتاب نشان می‌دهد که فاجعه‌ی جدایی قفقاز، نه صرفا حاصل ضعف نظامی، بلکه نتیجه‌ی گرفتار شدن یک ملت با پتانسیل بالا، در میان بی‌کفایتی ساختار سیاسی داخلی و نفوذ ویرانگر قدرت‌های استعماری خارجی بوده است. خواندن این اثر، فرصتی برای درک بهتر دلایل آن شکست تاریخی از زبان فاتحان میدان است.