کتاب مرزهای ناپیدا

کتاب «مرزهای ناپیدا: اقتصاد، جامعه و دین در ایران ساسانی»، اثری پژوهشی است که با همت تورج دریایی و خداداد رضاخانی گردآوری شده است. این کتاب در واقع ادای دینی است به پروفسور مایکل جی. مورونی، مورخ برجسته خاورمیانه و از چهره‌های سرشناس مطالعات تاریخ ساسانی و صدر اسلام، که دیدگاه‌های تحلیلی او درک ما را از تحولات این خطه دگرگون کرده است. رویکرد این اثر، مبتنی بر مکتب فکری مورونی و مفهوم عهد باستان متأخر است. در این چارچوب تحلیلی، مرزبندی‌های صلب و سنتی میان دوران پیش و پس از اسلام به چالش کشیده می‌شود. مورونی معتقد است که تحولات سده‌های 7تا 9میلادی در جغرافیای ایران، عراق و سوریه را نمی‌توان به عنوان یک گسست ناگهانی بررسی کرد؛ بلکه ساختارهای اجتماعی، اداری، اقتصادی و دینی ساسانیان پیوستگی عمیقی با جهان صدر اسلام داشته‌اند.
این کتاب در 2بخش اصلی تدوین شده است. بخش نخست، برگردان مجموعه‌ای از مقالات تحت عنوان جشن‌نامه مایکل مورونی است که پیش‌تر در مجله بین‌المللی ایران‌شناسی منتشر شده بود. این بخش شامل 6مقاله تخصصی از شاگردان مورونی و پژوهشگرانیی است که به بررسی ابعاد متنوعی از تاریخ ساسانی می‌پردازند. موضوعاتی نظیر جایگاه تاریخ ساسانی در مطالعات عهد باستان متأخر، تاریخ‌نگاری خراسان بزرگ، رسوم ازدواج ایرانی-یهودی، نقش ارمنستان در اواخر عهد ساسانی، قوانین زرتشتیان پیرامون قرنطینه زنان و همچنین تحلیل انتقادی منابع مرتبط با اعراب متحد ساسانیان (مانند لخمیان در حیره). در این مقالات، سیر تطور پژوهش‌ها از کتیبه‌های باستانی و متون رومی گرفته تا آثار مورخان مسلمانی چون طبری و نخستین تاریخ‌نگاری‌های مدرن در سال 1899میلادی، با دقت موشکافی می‌شود. بخش دوم کتاب، دربردارنده 6مقاله کلیدی و مفصل از شخص مایکل مورونی است که روایتی مستند از دوران گذار ارائه می‌دهند. این مقالات موضوعاتی چون مرزهای اقتصادی، الگوهای تملک و کاربری زمین، شبکه‌های تجارت و مبادله، ساختار جوامع مذهبی در جهان اسلام متقدم، نخبگان اجتماعی ایران و عراق پس از فتوحات، و حتی تحلیل نخستین همه‌گیری طاعون خیارکی بر اساس منابع سریانی را در بر می‌گیرند.
در مجموع، «مرزهای ناپیدا» یک مجموعه مقاله تاریخی و کارگاه روش‌شناسی نوین برای درک پیوستگی‌های تمدنی است. مطالعه این کتاب ارزشمند به تمامی پژوهشگران، دانشجویان تاریخ، ایران‌شناسان و علاقه‌مندان به فهم دقیق تعاملات فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی خاورمیانه باستان توصیه می‌شود.