کتاب اختلاس‌های خرد و کلان در سه دهه اخیر ایران

کتاب «اختلاس‌های خرد و کلان در سه دهه اخیر ایران (از سال ۱۳۶۷ تا ۱۳۹۷)» به قلم داود علی‌بابایی، اثری پژوهشی، مستند و تاریخ‌نگارانه است که به کندوکاو جسورانه یکی از مهم‌ترین و پایدارترین و البته نفرت انگیز ترین چالش‌های اقتصادی و اجتماعی ایران معاصر، یعنی فساد مالی، می‌پردازد. این اثر برمبنای اسناد رسمی، پرونده‌های قضایی و گزارش‌های رسانه‌ای معتبر، تلاش می‌کند تا روایتی از سیر تحول اختلاس‌های کوچک و بزرگ در نظام اداری و مالی کشور طی یک دوره سی‌ساله ارائه دهد. نویسنده با اتخاذ رویکردی بی‌طرفانه و فراجناحی، این پدیده را در بستر دولت‌های مختلف پس از جنگ، از دوران سازندگی و اصلاحات گرفته تا دولت‌های نهم، دهم و یازدهم، مورد کنکاش قرار می‌دهد.
کتاب با تعریف حقوقی مفهوم اختلاس و جایگاه آن در قوانین ایران آغاز می‌شود و سپس به‌سرعت وارد حوزه مصداقی می‌شود. در فصول مختلف، پرونده‌های نمادین و تکان‌دهنده‌ای که در حافظه تاریخی مردم ایران ثبت شده‌اند، با جزئیات روایت می‌شوند. از اولین اختلاس بزرگ پس از انقلاب، یعنی پرونده ۱۲۳ میلیارد تومانی فاضل خداداد و مرتضی رفیق‌دوست، گرفته تا پدیده‌هایی چون شهرام جزایری، افشاگری‌های عباس پالیزدار، اختلاس تاریخی ۳۰۰۰ میلیارد تومانی مرتبط با محمودرضا خاوری، پرونده‌های پیچیده بابک زنجانی و ماجرای پروژه پدیده شاندیز، همگی به‌دقت بررسی شده‌اند. با این حال، ارزش کتاب تنها به بازخوانی پرونده‌های کلان محدود نمی‌شود؛ بلکه با پرداختن به اختلاس‌های خرد و کمتر دیده‌شده در سطوح مختلف دستگاه‌های اجرایی، شرکت‌های دولتی و نظام بانکی، نشان می‌دهد که فساد چگونه به لایه‌های مختلف ساختار اداری نفوذ کرده است. علی‌بابایی افزون بر روایت صرف پرونده‌ها، به آسیب‌شناسی ساختاری می‌پردازد و ریشه‌های اصلی این پدیده را در عواملی چون ضعف نهادهای نظارتی، فقدان شفافیت، فرهنگ رانت و ناکارآمدی ساختارهای اقتصادی و بوروکراتیک جستجو می‌کند. کتاب نشان می‌دهد که چگونه فساد مالی از یک انحراف فردی به یک چالش ساختاری تبدیل شده و این روند چگونه به فرسایش اعتماد عمومی نسبت به نظام بانکی و اداری کشور دامن زده است.
در نهایت، «اختلاس‌های خرد و کلان» بدنبال سیاه نمایی نیست بلکه در پی تببین این است که چگونه این فسادها به صورت دومینووار به فرسایش سرمایه اجتماعی و بی‌اعتمادی عمومی نسبت به نظام بانکی و اداری کشور دامن زده‌اند. از این رو، منبعی ارزشمند برای درک ابعاد و پیامدهای فساد ساختاری در ایران معاصر محسوب می‌شود.