کتاب زبان دینی،ذهن بشری

کتاب «زبان دینی، ذهن بشری: ساختار آگاهی و بازنمایی استعاری» نوشته سیدمحمد عمادی حائری، اثری است که مرزهای میان فلسفه‌ی دین، فلسفه‌ی ذهن و زبان‌شناسی شناختی را درمی‌نوردد تا تبیینی نو از «مسئله» تجربه‌ی دینی ارائه دهد. نویسنده در این اثر با عبور از چالش‌های کلاسیک معرفت‌شناسی دین، به سراغ الگوی «نوخاسته‌گرایی» در فلسفه‌ی ذهن می‌رود و تجربه‌ی دینی را در بستر آگاهی بشری و ساختار استعاری زبان بازخوانی می‌کند.
عمادی حائری با نقد نظریه‌های رایج مانند تبیین‌های صرفا مادی‌گرایانه یا فرهنگی، از الگوی «طبیعت‌گرایی زیست‌شناختی» جان سرل بهره می‌برد. او تجربه‌ی دینی را نه یک توهم عصب‌شناختی و نه صرفا برساخته‌ای فرهنگی، بلکه حالتی از آگاهی می‌داند که ریشه در ساختار مغز دارد اما به آن تقلیل نمی‌یابد. نویسنده در اینجا با مسئله‌ی «تنوع فرهنگی» و «تبیین مادی» دست‌وپنج نرم می‌کند و می‌کوشد نشان دهد که چگونه تجربه‌ی دینی می‌تواند همزمان ریشه در زیست‌شناسی داشته باشد و هم از واقعیتی بیرونی یا امر قدسی حکایت کند.
کتاب در سه فصل اصلی و یک پیوست تنظیم شده است. فصل نخست به چالش‌های معرفت‌شناختی باور دینی و نظریه‌های فیلسوفانی چون پلانتینگا و آلستون می‌پردازد. فصل دوم، هسته‌ی اصلی نظریه‌ی نویسنده را شکل می‌دهد؛ جایی که با استفاده از آراء جان سرل، آگاهی دینی را در نسبت با ساختار «التفات» و واقعیت‌گرایی ادراکی تبیین می‌کند. فصل سوم به نقش زبان در بازنمایی این تجربه اختصاص دارد و با وام‌گیری از نظریه‌ی «استعاره مفهومی» جورج لیکاف، توضیح می‌دهد که چگونه ذهن بشر امر نامتناهی را در قالب مفاهیم متناهی و استعاری زبان درک و بیان می‌کند.
بخش پیوست کتاب، حاوی نقدی جدی و پدیدارشناسانه بر دیدگاه محمد لگنهاوسن در باب عدم حجیت تجربه‌ی دینی در سنت اسلامی است. عمادی حائری با استناد به آیات قرآن و متون عرفانی نظیر آثار غزالی، استدلال می‌کند که تجربه‌ی دینی نه تنها در اسلام بالمصداق است، بلکه عنصری حیاتی در فهم ایمان محسوب می‌شود.
در نهایت،این اثر گفت‌وگویی است میان فلسفه‌ی تحلیلی غرب و الهیات اسلامی؛ تلاشی برای نشان دادن اینکه چگونه می‌توان در عصر علم و عصب‌شناسی، همچنان از معناداری و صدق گزاره‌های دینی دفاع کرد. نویسنده، خواننده را به سفری از نورون‌های مغز تا ساحت قدس می‌برد و نشان می‌دهد که زبان دینی، نه زبان توهم، بلکه زبانی است که می‌کوشد با استفاده از استعاره، پلی میان ذهن محدود بشری و واقعیت نامحدود الهی بزند.