کتاب ایران: از مباحثه دینی تا انقلاب

کتاب «ایران: از مباحثه دینی تا انقلاب»، اثر مایکل ام. جی. فیشر، از نخستین و موشکافانه‌ترین پژوهش‌های انسان‌شناختی و جامعه‌شناختی درباره انقلاب اسلامی ایران و نقش مذهب در آن است. این اثر که بر پایه‌ی تحقیقات میدانی گسترده‌ی نویسنده در شهر مقدس قم نگاشته شده، از سطح تحلیل‌های معمول سیاسی فراتر می‌رود و مخاطب را با خود به درون زیست‌جهان روحانیت و طلاب می‌برد. فیشر که پیش از انقلاب مستقیما با بدنه‌ی حوزه‌ی علمیه و مردم در ارتباط بوده، روایتی دست‌اول از دگردیسی سنت به ایدئولوژی انقلابی ارائه می‌دهد.
فیشر لنز خود را بر ساختارهای فرهنگی و «حس مشترک» مذهبی زوم می‌کند. مفهوم «پارادایم کربلا» در همین راستا مطرح می‌شود؛ فیشر توضیح می‌دهد که عاشورا برای ایرانیان تنها یک سوگواری تاریخی نیست، بلکه یک فیلم‌نامه برای چگونه زیستن و چگونه مردن است. نویسنده نشان می‌دهد که چگونه انقلابیون با بازتفسیر این الگو، نقش‌های نمادین را جابجا کردند شاه به جای یزید و مردم به جای یاران حسین و از گنجینه‌ی عاطفی شیعه برای کنشگری بهره بردند.
کتاب در شش فصل اصلی و یک بخش پایانی تدوین شده است. فصل‌های ابتدایی به ریشه‌های فلسفی و تاریخی تشیع و شکل‌گیری نهاد «مدرسه علمیه» می‌پردازند. فیشر حوزه علمیه قم را به مثابه یک «دانشگاه آزاد» توصیف می‌کند که در آن سنت «مباحثه» و دیالکتیک، ابزاری قدرتمند برای به چالش کشیدن اقتدار حکومت پهلوی شد. او در فصل چهارم با عنوان «قم؛ عرصه تقابل»، این شهر را کانون رویارویی دو سبک حکمرانی تکنوکراتیک پهلوی و دینی روحانیت معرفی می‌کند. فصل‌های پایانی نیز به تحلیل موشکافانه‌ی وقایع سال‌های ۵۶ تا ۵۸ و چگونگی تبدیل شدن زبان دین به زبان سیاست اختصاص دارد.
در نهایت، فیشر با مستندسازی دقیق شامل ضمائم آماری و فهرست دروس حوزه تصویری پویا از جامعه‌ای در حال گذار ارائه می‌دهد که همچنان برای فهم ایران قرن بیست‌ویکم ضروری است. «ایران: از مباحثه دینی تا انقلاب» اثری است که نشان می‌دهد چگونه یک ملت، تاریخ مقدس خود را به سلاحی برای تغییر سرنوشت سیاسی‌اش تبدیل کرد.