کتاب دین و دولت و کاربست شریعت

کتاب «دین، دولت و کاربست شریعت» اثر متفکر برجسته‌ی عرب، دکتر محمد عابد جابری، به واکاوی یکی از پیچیده‌ترین و مناقشه‌برانگیزترین مسائل جهان اسلام معاصر می‌پردازد: چگونگی تعریف رابطه‌ی دین و دولت. جابری با تأکید بر اینکه نظام‌های سیاسی در جوامع اسلامی را نمی‌توان جدا از دین تصور کرد، به دنبال ارائه‌ی راهکاری است که هم تقدس دین را حفظ کند و هم به نیازهای زمانه پاسخی عقلانی دهد.
جابری استدلال خود را با نقدی بنیادین بر مفهوم سکولاریسم غربی در زمینه‌ی اسلامی آغاز می‌کند. او معتقد است سکولاریسم در اروپا، واکنشی به قدرت نهاد کلیسا به عنوان واسطه‌ای میان انسان و خدا بود. از آنجایی که در اسلام چنین نهاد واسطه‌ای وجود ندارد، بحث جدایی دین از دولت به شیوه‌ی غربی بی‌معناست. وی پیشنهاد می‌کند که مسلمانان به جای درگیر شدن در مفهوم سردرگم‌کننده‌ی سکولاریسم، دو اصل کلیدی را جایگزین آن کنند: عقلانیت و دموکراسی. عقلانیت، لازمه‌ی پویایی اجتهاد فقهی، و دموکراسی، یک واقعیت عینی و نیاز مبرم عصر حاضر است. درون مایه اصلی و نوآورانه‌ی بحث جابری، فراخوانی برای یک تغییر اساسی در متدولوژی اجتهاد است. او با الهام از امام شاطبی و سیره‌ی خلفای راشدین، میان دو رویکرد تمایز قائل می‌شود: اجتهاد «علت‌محور» که در دوره‌های بعد رایج شد و اجتهاد «مصلحت‌محور» که شیوه‌ی خلفای صدر اسلام بود. اجتهاد علت‌محور با تمرکز بر یافتن یک «علت» ثابت برای هر حکم، گاهی به استدلال‌های ناکارآمد در دنیای مدرن می‌انجامد مانند علت مشقت در سفر برای جواز افطار روزه. در مقابل، اجتهاد مصلحت‌محور، مدار و مبنای صدور حکم را «مصلحت اجتماعی» قرار می‌دهد. جابری نمونه‌های تاریخی قدرتمندی از این رویکرد را یادآوری می‌کند: تعلیق اجرای حد سرقت توسط خلیفه‌ی دوم در سال قحطی، عدم توزیع زمین‌های فتح‌شده‌ی عراق میان سربازان، و قطع امتیاز مالی «مولفه‌ی القلوب»، همگی مواردی بودند که یک نص صریح بر اساس یک مصلحت عالی‌تر اجتماعی، مورد بازنگری قرار گرفت.
جابری این منطق را به حوزه‌ی فقه سیاسی نیز تسری می‌دهد. او معتقد است فقه سیاسی مسلمانان، به‌ویژه از قرن پنجم هجری با آرای ماوردی که مشروعیت قدرت از راه غلبه را به رسمیت شناخت، از اصول اولیه‌ی اسلام فاصله گرفت. او سه اصل بنیادین اسلام در امر حکومت‌داری را شورا، مسئولیت‌پذیری و واگذاری امور دنیایی به عقلانیت اجتماعی می‌داند. از این منظر، ساختارهای دموکراتیک مدرن مانند انتخابات مردمی، تعیین دوره‌ی زمانی برای حاکم، و پارلمان به عنوان نماینده‌ی مردم، بهترین ابزار برای تحقق عملی آن اصول بنیادین به شمار می‌روند.
در نهایت، جابری معتقد است همان‌گونه که جوامع اسلامی از بیرون با شعارهای سکولاریسم و دموکراسی استعمار می‌شوند، از درون نیز می‌توانند توسط گروه‌هایی که از دین استفاده‌ی ابزاری می‌کنند، به استعمار کشیده شوند. او با نقد شعارهای کلی مانند «اسلام راه حل است»، مسلمانان را به عبور از سلف‌گرایی تقلیدی و حرکت به سوی تکاملی فرامی‌خواند که بر دو پایه‌ی «عقلانیت» و «نگاه انتقادی» به تاریخ، فرهنگ و ایدئولوژی استوار باشد. این کتاب، دعوتی است به بازاندیشی شجاعانه برای گشودن گره از مسائل بغرنج جهان اسلام و مواجهه‌ی عقلانی با قضایای معاصر.