کتاب شمایل نگاری مذهبی ایران در دوره اشکانی

کتاب «شمایل‌نگاری مذهبی ایران در دوره‌ی اشکانی» اثر ارزشمند مالکوم کالج، باستان‌شناس برجسته‌ی بریتانیایی، اثری مرجع در حوزه‌ی مطالعات هنر، معماری و تاریخ دین در ایران باستان است. این کتاب که در اصل به‌عنوان چهاردهمین مجلد از مجموعه‌ی «شمایل‌نگاری مذاهب» دانشگاه گرونینگن در سال ۱۹۸۶ به چاپ رسیده است، روایتی جامع از تحولات فرهنگی و هنری یکی از پیچیده‌ترین ادوار تاریخی ایران، یعنی دوره‌ی اشکانی ۲۳۸ پیش از میلاد تا ۲۲۶ میلادی ارائه می‌دهد.
نقطه‌ی آغاز کتاب، تبیین دگردیسی در گذار از عصر هخامنشی به دوران اشکانی است. اگرچه شاهنشاهی هخامنشی از تنوع قومی و فرهنگی وسیعی برخوردار بود، اما شیوه‌ی حکمرانی و انحصارطلبی پارس‌ها غالبا مانع از تبلور و نمایش عمومی سنت‌های محلی در قالب یادمان‌های بزرگ می‌شد. با سقوط هخامنشیان و باز شدن دروازه‌های امپراتوری در پی لشکرکشی اسکندر و سپس برآمدن حکومت‌های متعددی چون اشکانیان، دولت‌های یونانی-بلخی و کوشانیان، این سد شکسته شد. دوره‌ی اشکانی به عصر بروز عینی و درهم‌آمیختگی بی‌سابقه‌ی سنت‌های فرهنگی گوناگون در گستره‌ی ایران و خاورنزدیک بدل گردید. هدف اصلی پژوهش کالج، در نظر گیری همین آمیختگی پیچیده در یادمان‌های مذهبی است؛ پدیده‌ای که شناخت باستان‌شناسی دوره‌ی اشکانی را به یکی از دشوارترین شاخه‌های باستان‌شناسی ایران بدل کرده است. هنر و معماری این دوره، ملغمه‌ای شگفت‌انگیز از سنت‌های ایرانی، سامی بین‌النهرینی و سوری و یونانی هلنیستی است. کتاب برای درک این پیچیدگی، به نمونه‌هایی چون یادمان‌های الیمایی در خوزستان مانند مسجدسلیمان و بردنشاند می‌پردازد؛ مکان‌هایی که معماری آن‌ها ریشه در سنت‌های ایرانی و بین‌النهرینی دارد، اما پیکرتراشی و درونمایه‌های مذهبی‌شان به‌شدت متأثر از فرهنگ یونانی است.
مالکوم کالج، مباحث کتاب را در فصولی شامل تاریخ اشکانیان، مذاهب رایج در امپراتوری، معماری مذهبی و تدفینی، مختصات هنر اشکانی و در نهایت بازتاب مذهب در پیکرتراشی یادمانی تنظیم کرده است. او در این اثر، صرفا به توصیف کاتالوگ‌وار آثار بسنده نمی‌کند، بلکه با تحلیلی عمیق، دلایل و پیامدهای این برهم‌کنش‌های فرهنگی میان شرق و غرب را توضیح می‌دهد و سپس نشان می‌دهد که چگونه هنرمند اشکانی با ترکیب عناصر ناهمگون، به بیانی بومی و منحصربه‌فرد دست یافته است. در مجموع، کتاب «شمایل‌نگاری مذهبی ایران در دوره‌ی اشکانی» با ارائه‌ی کاتالوگی غنی از تصاویر و تحلیل‌های دقیق باستان‌شناختی، گره از پیچیدگی‌های هنری و مذهبی این دوران باز می‌کند.