کتاب فرهنگ هزاره‌های اساطیر ایران و افسانه‌ها و باورهای عامه‌ ایران (3 جلدی با قاب)

«فرهنگ هزاره‌های اساطیر ایران و افسانه‌ها و باورهای عامه‌ی ایران» دانشنامه‌ای سه‌جلدی و مرجع به قلم سودابه فضایلی است که میراث باستانی، منظومه‌های نمادین و باورهای توده‌های مردم فلات ایران را در گستره‌ای چندهزارساله در قالب نظامی فکری و ساختاریافته بازخوانی می‌کند. این اثر که در سه جلد همراه با قاب توسط نشر کتابسرای نیک به چاپ رسیده، تلاشی جامع برای ترسیم سیر تحول اندیشه دینی، اسطوره‌ای و مردمی این سرزمین به شمار می‌رود. فضایلی، دانش‌آموخته زبان پهلوی و ادبیات تطبیقی در دانشگاه سوربن، با تکیه بر بیش از چهار دهه پژوهش در نمادشناسی و اسطوره‌شناسی تطبیقی، اسطوره را نه پدیده‌ای محصور در یادمان‌های باستان‌شناختی، بلکه جریانی زنده، تپنده و جاری در تاروپود ناخودآگاه جمعی ایرانیان می‌داند. کتاب با فاصله‌گرفتن از تفکیک سنتی میان تاریخ رویدادمحور و تخیلات عامیانه، نشان می‌دهد که چگونه الگوهای کهن معنایی از اعماق دوران پیش از تاریخ عبور کرده و با دگرگونی در قالب مناسک، زبان روزمره و رفتارهای فرهنگی، پیوستگی هویتی جامعه را در مواجهه با گسست‌های تاریخی حفظ کرده‌اند.
ساختار این اثر بر پایه هشت حوزه اصلی و در امتداد یک خط زمانی مشخص پی‌ریزی شده است. مجلد نخست، پژوهش را با اساطیر کمترشناخته‌شده تمدن عیلام آغاز می‌کند؛ حوزه‌ای که پیوندهای کهن فلات ایران را با تمدن‌های هم‌جوار میان‌رودان آشکار می‌سازد و سپس به معرفی کیهان‌شناسی اوستایی و آموزه‌های زرتشتی پیرامون نبرد بنیادین نیروهای راستی و دروغ می‌پردازد. در مجلد دوم، الهیات مانوی با تأکید بر تمثیل رهایی نور از ظلمت ماده و ساختار عرفانی متون کهن تورفان تحلیل می‌شود و در ادامه، اساطیر شاهنامه فردوسی کانون بررسی قرار می‌گیرد؛ جایی که نویسنده نشان می‌دهد بیان حماسی فردوسی توانست روایت‌های کهن پهلوانی و جهان‌بینی اساطیری را از گزند فراموشی حفظ کند. مجلد سوم خلاء دیرینه منابع مرجع را پر می‌سازد؛ چرا که جریان‌های اثرگذاری چون اساطیر میترایی، آموزه‌های فلسفی آیین زروان پیرامون سرشت زمان نامتناهی، و نهضت اجتماعی-دینی مزدک، پیش از این فاقد اثری جامع در قالب فرهنگ‌نامه به زبان فارسی بودند. امتیاز اثر در پیوند زدن این منظومه‌های کهن به دفتر فرهنگ افسانه‌ها و باورهای عامه در جلد پایانی متجلی است. فضایلی اثبات می‌کند که پس از ورود اسلام، باورهای باستانی نابود نشدند، بلکه در بطن حیات توده‌ها تغییر چهره دادند. اسطوره‌ها شکل آیینی پیشین را واگذاشتند و در قالب قصه‌های عامیانه، مناسک شادمانی و سوگ، تقدس گیاهان و حیوانات، و کارکردهای نمادین اشیا در اقلیم‌های گوناگون به حیات خود ادامه دادند. هر مدخل در این فرهنگ‌نامه، صرفا گردآوری داده‌های اسنادی نیست، بلکه تبارشناسی نحوه اندیشیدن، امید بستن، هراسیدن و معنا ساختن مردمانی است که مناسبات روزمره خود را با مایه‌های اساطیری پیوند می‌زدند. این نگرش تداوم‌بخش نشان می‌دهد که حافظه جمعی چگونه فراتر از مرزهای زمانی، میراث گذشته را در رفتارهای عینی زنده نگاه داشته است.
فضایلی این پژوهش را حاصل پنج سال کار متمرکز، بازخوانی منابع متعدد به زبان‌های فارسی، انگلیسی و فرانسوی و یکدست‌سازی کتاب می‌داند؛ فرآیندی دشوار که بر خلاف کارهای گروهی، هماهنگی لحن و انسجام مفهومی را در سراسر اثر حفظ کرده است. ساختار دانشنامه‌ای کتاب با سامان‌دهی الفبایی مدخل‌ها و تعبیه نمایه‌ای جامع در پایان، این امکان را فراهم ساخته است که مخاطب بدون نیاز به دانستن زمینه تاریخی یا مذهبی یک نام، به مفهوم موردنظر دست یابد. این دسترس‌پذیری، اثر را به راهنمایی کاربردی برای پژوهشگران حوزه ادیان، تاریخ‌نگاران و به‌ویژه نویسندگان، شاعران و هنرمندانی بدل می‌سازد که در پی الهام از کهن‌الگوها برای آفرینش ادبی هستند. کتاب در تحلیل پایانی خود نشان می‌دهد که تاریخ سیاسی با گذشت روزگار رنگ می‌بازد، اما اساطیر به سبب ماندگاری در ناخودآگاه جمعی، تا همیشه سرچشمه بازشناسی هویت فرهنگی یک ملت باقی می‌مانند.