کتاب نقد تفکر فلسفی غرب

کتاب «نقد تفکر فلسفی غرب» یکی از مهم‌ترین آثار اتین ژیلسون، فیلسوف و مورخ مشهور فرانسوی و از چهره‌های اساسی نو تومیسم است. در ابتدا می‌بایست یادآور شد که هر چند عنوان فارسی کتاب «نقد تفکر فلسفی غرب» است، با این حال عنوان اصلی کتاب «وحدت تجربه‌ی فلسفی» است. محتوای کتاب نیز ارتباطی با عنوان فارسی ندارد، بلکه ژیلسون در این کتاب می‌کوشد نشان دهد که تاریخ فلسفه، برخلاف تصور رایج، مجموعه‌ای آشفته از نظریه‌های بی‌ارتباط نیست، بلکه دارای معنایی فلسفی و تجربه‌ای واحد و منسجم است. به ‌باور او، فیلسوفان در طول تاریخ، به‌طور ناخودآگاه یا خودآگاه، با مسائلی مشابه دست‌وپنجه نرم می‌کنند و راه‌حل‌های آنان، که در ابتدا گوناگون به نظر می‌رسند، در نهایت به یک تجربه‌ی مشترک و یکپارچه می‌انجامد. این وحدت، نه حاصل شباهت‌های ظاهری یا تأثیر و تأثرهای تاریخی، بلکه ناشی از یک ضرورت درونی و منطقی در سیر اندیشه‌هاست. برای پیگیری این وحدت تجربه‌ی فلسفی، ژیلسون به بررسی این ایده در طول تاریخ فلسفه می‌پردازد. وی نخست با قرون‌وسطی آغاز می‌کند. او دو جریان اصلی این دوره، یعنی قائلان به اصالت منطق و قائلان به اصالت کلام، را مد نظر قرار داده و بحث می‌کند که چگونه هر دو شکست خوردند و این شکست راه‌ را برای شک‌گرایی و فروپاشی نظام فلسفی قرون وسطی باز نمود. در ادامه، کتاب به دوران مدرن منتقل می‌شود. این بخش به انقلاب فکری دکارت و تلاش او برای بنای نظامی فلسفی بر پایه‌ی عقل محض و یقین ریاضی‌وار اختصاص دارد. ژیلسون استدلال می‌کند که این اصالت ریاضیات که بعدها به اصالت فیزیک در تفکر کانت و پوزیتیویسم بدل شد، نیز در حل مسائل بنیادین فلسفه ناتوان ماند. طبق تحلیل ژیلسون، تلاش برای تقلیل تمام واقعیت به امور کمّی و قابل اندازه‌گیری، راه را بر پرسش‌های متافیزیکی بست و به بن‌بست‌های تازه‌ای انجامید. ادامه‌ی کتاب بیشتر به دوران معاصر ژیلسون، حدود قرن بیستم اختصاص دارد. ژیلسون در این بخش، جریان‌های فلسفی پس از دکارت را دنبال می‌کند و به سراغ روانشناسی‌گرایی و سپس جامعه‌شناسی‌گرایی رفته و نشان می‌دهد که چگونه فیلسوفان مدرن، در واکنش به شکست عقل‌گرایی دکارتی، به ترتیب به روانشناسی و سپس به جامعه‌شناسی، به‌عنوان علوم بنیادی روی آوردند تا پرسش‌های فلسفی را حل کنند. اما این مسیرها نیز، چونان راه‌های پیشین، به جای حل مسئله، آن را به حوزه‌ای غیرفلسفی منتقل کرده و در نهایت با شکست مواجه شدند. در تمام این تلاش‌ها، فیلسوفان می‌کوشند مسائل فلسفی را نه با روش فلسفی، بلکه با تقلیل آن به یک علم خاص (منطق، الهیات، ریاضیات، روانشناسی یا جامعه‌شناسی) حل کنند. ژیلسون نتیجه می‌گیرد که این تلاش‌ها همواره محکوم به شکست بوده‌اند. «وحدت تجربه‌ی فلسفی»، دقیقا در همین شکست‌های مکرر و آموختن از آن‌ها نهفته است؛ تجربه‌ای که به باور ژیلسون، نشان می‌دهد فلسفه نمی‌تواند مسائل خود را با توسل به هیچ علمی غیر از خود حل کند و باید به پرسش بنیادین خویش، یعنی «وجود»، بازگردد.