کتاب روزگار خواجه نظام

شامگاه دهم رمضان سال ۴۸۵ هجری قمری در اردوگاه سلطانی نزدیک نهاوند، خنجری که از آستین فردی در جامه صوفیان بیرون آمد، تنها بر سینه یک وزیر ننشست؛ بلکه قلب یکی از پهناورترین امپراتوری‌های تاریخ ایران را شکافت. حکمرانی وسیعی که دامنه‌های آن از کوه‌های هندوکش در شرق تا سواحل مدیترانه در غرب امتداد داشت و اقتدارش بر پایه شمشیر ملکشاه سلجوقی و قلم خواجه نظام‌الملک طوسی استوار بود. کتاب «روزگار خواجه نظام» نوشته مهرداد موسوی خوانساری، روایتی از ظهور و سقوط این چهره تاریخ ایران است. نویسنده در این کتاب، به بررسی زمانه‌ای می‌پردازد که در آن، یک دیوان‌سالار خراسانی توانست مسیر پرآشوب قدرت را از میان تب‌وتاب سقوط غزنویان تا طلوع دولت ترک‌نژاد سلجوقی با اقتدار طی کند.
مسیر قدرت برای خواجه طوس از روزهای بحرانی زادگاهش آغاز شد. استعداد فطری و جاه‌طلبی او، وی را از دیوان چغری‌بیک به وزارت آلب‌ارسلان و سپس به نقطه اوج اقتدار در عصر ملکشاه رساند. این اثر نشان می‌دهد اصفهان عصر سلجوقی به عنوان مرکز شمشیر و قلم، به نقطه ثقل این امپراتوری بدل گردید. نویسنده با مرور نقش نهادهایی چون مدارس نظامیه در تعامل دانش و قدرت، و بناهایی چون مسجد جامع عتیق و رصدخانه، روایتی از دوران اوج این دیوان‌سالاری ارائه می‌دهد. با این حال، به موازات ترسیم این شکوه، خواننده به تدریج به سوی دالان‌های تاریک سیاست و جاده سنگلاخ قدرت هدایت می‌شود؛ جایی که رقابت خونین وزیران و دخالت‌های پنهان، پایه‌های این دولت را سست می‌کرد.
نقطه اوج این کتاب، بازگشایی پرونده قتل خواجه نظام‌الملک پس از گذشت نزدیک به هزار سال است. در تاریخ‌نگاری سنتی، ترور وزیر مقتدر سلجوقی همواره به عنوان اقدامی هولناک از سوی فدائیان حسن صباح و فرقه اسماعیلیه ثبت شده است. اما این پژوهش با نگاهی منتقدانه، دست‌های پیدا و پنهان دیگری را در این واقعه جست‌وجو می‌کند. ردپای چهره‌های بانفوذی نظیر ترکان‌خاتون در سایه‌های بلند حرم‌سرا و تاج‌الملک، وزیر رقیب، ابعاد تازه‌ای به این رویداد می‌بخشد. نویسنده به جای تقلیل ماجرا به یک توطئه ساده درباری، قتل خواجه را در بستر شکاف‌های اجتماعی عصر سلجوقی تحلیل می‌کند. وی معتقد است که گسل‌های قومیتی، نیروی گریز از مرکز در تقابل مرکز و پیرامون، و نبرد اندیشه‌های مذهبی، همگی در وقوع این ترور نقش داشته‌اند؛ گویی قاتل واقعی را باید در میان همین تضادهای درونی جامعه جست. مرگ مشکوک ملکشاه در بغداد در فاصله کوتاهی پس از این ترور و آغاز نزاع‌های جانشینی، حقانیت این تحلیل را بیشتر نمایان می‌سازد.
«روزگار خواجه نظام» تلاشی روشمند برای کنار زدن رسوبات قطور زمانه و رسیدن به حقیقتی است که در پس منازعات تاریخی پنهان مانده است. این اثر خواننده را وا می‌دارد تا سرانجام پیوند تاج و دستار را بازخوانی کند و در جست‌وجوی تربت گمشده سلطان و وزیر در اصفهان، پرونده یک دوران پرالتهاب را با نگاهی نو ببندد. روایتی که فارغ از قضاوت‌های جانبدارانه، تاریخ را با تمام پیچیدگی‌های انسانی و اجتماعی‌اش در برابر دیدگان مخاطب قرار می‌دهد.